دستور العمل حضرت مبنی بر نظارت بر عملکرد کارکنان زیر مجموعه‌اش، بازخواست کارگزاران به جهت غفلت در کار، ضبط و مصادره اموال ناحقّ، مجازات و زندان کارکنان خطاکار، عزل و جا به جایی آنان در زمره تنبهات ویژه حضرت به شمار می‌رود.

اولین حرکت پس از حاکمیت امیرمؤمنان پاک‌سازی نیروهای عثمان سیرت و گزینش و به کارگیری نیروهای شایسته بود. اگر چه در زمان حکومت آن حضرت، نیروها به طور مستمر مورد نظارت و ارزیابی قرار گرفته و در جایگاه خویش، تشویق یا تنبیه می‌شدند؛ آن گاه که شخصی را برای زمامداری و اداره شهر و یا اجرای احکام ولایی و یا قضایی، شایسته نمی‌دانست، عزل کرده و شخص لایق را جایگزین می‌نمود و یا با تنزّل مقام در پستی که سزاوار عملکردش بود، به کار می‌گمارد. این امر، حکایت از مدیریت والا و کنترل دقیق و همه جانبه امیرمؤمنان دارد؛ زیرا طول و عرض جغرافیای حکومتی حضرت گسترده بوده و محدود به چند ایالت نبوده است. این امر نظام نظارتی بسیار دشواری را می‌طلبد که با توجّه به وسایل ارتباطی بسیط آن دوره، بسیار دقیق و به روز بوده و حکایت‌گر دستگاه اطلاعاتی و تجسسی قدرتمندی است که در مدیریت امیرمؤمنان حاکم بوده است.

از سوی دیگر، با توجّه به فراوانی نامه‌های اخلاقی، اجتماعی و تربیتی آن حضرت، اهمیّت نظارت مستمر بر کار کارگزاران و مدیران عالی نظام اسلامی خودنمایی می‌کند. اگر چه بعضی کارگزاران از صاحب دلان بوده‌اند، اما از آن ‌جا که قدرت، فساد آور بوده و در صورت عدم کنترل دقیق و به موقع، ممکن بود که دست خوش انحراف شوند، نیز توجّه به این امر در نظام نظارتی امیرمؤمنان در خور تأمل است که نظارت بر همه ابعاد مورد انتظار مردم باید صورت گیرد؛ یعنی بعد اخلاقی، اداری، اقتصادی، اجتماعی، نظامی و غیره.

الف. توبیخ کارگزاران

گزارش کتاب‌های تاریخی و روایی از توبیخ آن حضرت نسبت به خطای کارگزاران، متفاوت است. در مواردی، با نامه‌ای آرام، ضعف کارگزار را یاد آوری می‌فرمود و در
جایگاه دیگری، تندی و قاطعیّت پیام، آن چنان تکان دهنده بود که خواب را از چشم
او می‌ربود.

نامه ایشان به عبد الله بن عباس، کارگزار بصره، و هشدار آرام نسبت به رفتار نیک با اهالی بصره، او را در دسته اوّل قرار می‌دهد. حضرت خطاب به او می‌نویسد:

قَدْ بَلَغَنِی تَنَمُّرُكَ لِبَنِی تَمِیمٍ وَ غِلْظَتُك عَلَیْهِم ... فَارْبَعْ أَبَا الْعَبَّاسِ رَحِمَكَ اللهُ فِیمَا

[١]. شرح نهج البلاغه بحرانی، ج٥، ص٧٤.