علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٨٢ - روششناسی آرای حدیثی علامه عسکری در بوته سنجش
سلیم بن عبد الهلالی و محمد بن موسی آل نصر ذیل این آیه روایتی از صحیح مسلم نقل کرده و این روایت را از نظر سند صحیح دانسته است.[١]
بر این اساس، روایت مزبور مضمونی هماهنگ با آیه ١٤٢ سوره بقره دارد و در سیاق آن آیه و آیات پس از آن معنا میشود:
«سیقول السّفهاء من الناس ما ولیهم عن قبلتهم التی كانوا علیها قل لله المشرق و المغرب یهدی من یشاء إلی صراطٍ مستقیمٍ».
آیه بیان میداردكه سفیهان در انتقاد از تغییر جهت قبله خواهندگفت: چرا آنان از قبله اولیه خود باز گشتند؟ ای پیامبر، بگو: مشرق و مغرب از آن خداست. و هر که را بخواهد، به راه راست هدایت میکند. آیه بعد هم سخن از تشریع جدید الهی در جهت قبله و حكمت آن است. لذا آیه١١٥(آیه مورد بحث) بدان معناست كه مشرق و مغرب از آن خداست و همه سمتها و جهتها به خداوند تعلق دارد و او در همه جهات فراگیر است. توجه به آیه ١١٣ نیز این امر را تأیید میكند:
«و قالت الیهود لیست النصاری علی شییءٍ و قالت النصاری لیست الیهود علی شیئ ٍو هم یتلون الكتاب كذلك قال الذین لا یعلمون مثل قولهم فالله یحكم بینهم یوم القیامة فیما كانوا فیه یختلفون».
بنا بر این، آیه مزبور ادعای یهود و نصاری را بیپایه دانسته و میفرماید روز قیامت همه چیز روشن خواهد شد.
علامه طباطبایی مینویسد:
با توجه به این مضمون میتوان گفت، در واقع این آیه پاسخی به ادعاهای آن دو گروه است؛ چرا كه مشرق و مغرب، قبله نصارا و یهود بوده و خداوند بر این اساس میفرماید: هم قبله نصارا و هم یهود جهتی الهی داشته و نمیتوان عبادت آنان را بی پایه
تلقی كرد.[٢]
با این توضیح، معلوم میشود متن قرآنی فارغ از اخبار سبب نزول ما را به این معنا رهنمون ساخته است و احكامی چون صحت نماز نافله در سفر و سوار بر مركب به هر جهتی یا در حال اضطرار یا در حال دعا و ... در روایات، مستند به این آیه است.
گفتنی است تأمل در آیات ١٤٤-١٤٥-١٤٩-١٥٠ سوره بقره، برداشت نادرستی را
که دانشمندان برای تأکید بر ضرورت شناخت اسباب نزول در فهم آیه، بیان کردهاند،
رد میکند؛ زیرا این آیات به صراحت، از ضرورت استقبال به سوی مسجد الحرام،
[١]. تفسیر الکبیر، ج٧، ص١٦١.
[٢]. اسباب النزول، ص٩٠؛ نیز ر.ک: اسباب النزول القرآنی، ص١٢٤.