فرمایشات امام علی٧ در آغاز به کار کارگزارانش و نصایح و خطبه‌های پند آموز آن حضرت، کارگزاران را بر آن می‌داشت تا با ارزیابی درونی، از هرگونه لغزشی به دور باشند. با این همه از آنجا که قدرت، فساد آور است، تأثیر این سخنان در همگان یکسان نبوده، بسته به میزان تقوای کارگزاران، نمودهای متفاوتی داشته است.

جلوگیری از فساد مالی کارگزاران، حسابرسی بیت المال، ممانعت از حاتم بخشی مسؤولیّت‌ها و نیز اموال بیت المال از دیگر اموری است که در حکومت علوی، مورد ارزیابی مداوم قرار می‌گرفت تا نیروهای قابل و مستعد، در چنگال دنیای فریبنده، رنگ نبازند. در این میان اگر چه بعضی با رعایت امور شرعی، مورد توجه و تشویق امیرمؤمنان قرار می‌گرفتند، گروه دیگر با اسارت در بند دنیا و به دلیل تخلفات شرعی، از توبیخ و تنبه آن حضرت، مصون نماندند.[١]

ج. رعایت آداب و رفتار اسلامی

تخلّق به اخلاق اسلامی، برخورد صحیح با زیردستان و نیز مراجعین و مردمانی که امور خویش را با امید و اطمینان به کارگزاران اسلامی سپرده‌اند، مورد انتظار است.

به کارگیری آداب اسلامی توسط کارگزاران، علاوه بر آن که راه را بر هرگونه تملق‌گویی و چاپلوسی زبان بازان می‌بندد، از ایجاد تنش بین نیروها و نیز مردم جلوگیری کرده، رضایت افراد جامعه را در پی دارد.

از سوی دیگر سخنان و رفتار صحیح نیروهای مافوق، نشاط کاری را در کالبد سازمان دوانده از هرگونه ناامیدی، یأس و دلسردی جلوگیری کرده، روح همکاری و تلاش را در افراد زنده می‌کند. بنا بر این یکی از نکاتی که مورد توجه امیرمؤمنان واقع می‌گردید، رعایت آداب و اخلاق اسلامی توسط کارگزاران بوده است. عزل ابوالاسود دوئلی از قضاوت به دلیل بلند سخن گفتن با طرفین دعوی،[٢]بیانگر اهمیت دادن آن حضرت به رعایت آداب اسلامی توسط کارگزاران است.

نتایج ارزیابی

نتایج کنترل و ارزیابی نیروهای حاکمیت، آن گاه ثمر بخش بوده و هویدا می‌گردد که در قبال آن، پاداش یا جزایی متناسب، طراحی و اجرا گردد. در غیر این صورت، روحیه احساس مسؤولیت را در افراد از بین برده، در بلند مدّت بی تفاوتی در عملکرد را در پی دارد. امیرمؤمنان٧ این نکته را به کارگزار خود گوشزد می‌کند که:

[١]. همان.

[٢]. همان، نامه٥٣.