٥) ممکن است تصوّر شود که طُرُق شیخ طوسی و شیخ نجاشی به محمّد بن جمهور عمّی نیز می‌تواند به عنوان سند رسالۀ ذهبیّه شمرده شود. این پندار، صحیح نیست؛ زیرا نجاشی از رسالۀ ذهبیّه، نام نبرده است. شیخ طوسی نیز معلوم نکرده است که آیا رسالۀ ذهبیّه را جزء گروهی می‌شمارد که در بردارندۀ غلو و تخلیط هستند و از آنها اعراض کرده است و یا از گروه متعادل هستند که آنها را گزارش می‌کند.

نتیجه ارزیابی سند

از مطالب پیشین، معلوم می‌گردد که سند رسالۀ ذهبیّه، معتبر نیست؛ زیرا راوی اوّل و مشترک در اسناد، تضعیف شده است. افزون بر این، بقیۀ اجزای سند نیز دارای اشکال هستند.

٢. بررسی متن رساله

ممکن است برخی با ادّعای تساهل و عدم سخت‌گیری در مطالب غیر فقهی، ضعف سندیِ رسالۀ ذهبیّه را توجیه کنند. در جواب می‌گوییم که این ادّعا در موردی صحیح است که قراین متنی، اعتبار متن حدیث یا مضمون آن را اثبات کنند.

در این موارد، بررسی شواهد و قراین درون‌متنی و برون‌متنی _ که سبب کاهش یا افزایش اعتماد بر متن می‌گردد _ اهمیت بیشتری می‌یابد.

در این مختصر، به قراین کاهندۀ اعتماد اشاره می‌کنیم و میزان اعتماد بر این متن
را می‌کاویم:

١. قراین برون‌متنی

الف) مشابهت با متون طبّی معاصر با امام رضا: مقایسۀ متن رسالۀ ذهبیّه با دیگر متون طبّی دورۀ هارون و مأمون، معلوم می‌کند که این رساله نیز نوشتاری همانند آنهاست و مطلب خاصی افزون بر آنها ندارد. از این رو، اعجاب مأمون از این رساله و فرمان به نوشتن آن با آب طلا و نامیده شدن آن به رسالۀ ذهبیّه یا مذهّبه، چندان موجّه نیست؛ زیرا مطالب موجود در آن، از جمله متون رایج در طبّ کهن و سنّتی بوده است.

مقایسۀ تفصیلی این رساله با کتاب‌هایی همچون الرسالة الهارونیة، نگاشتۀ مسیح بن حکم دمشقی، التذکرة المأمونیة فی منافع الأغذیة، نگاشتۀ جبرئیل بن بختیشوع و رسالة بختیشوع للمأمون العبّاسی فی تدبیر البدن، نشان دهندۀ نزدیکی کامل متون و حتّی مشابهت در الفاظ است (به پیوست، مراجعه شود).

ب) عدم امکان حضور ابن بختیشوع: این جلسه در هر کجا که تشکیل شده باشد، ‌باید در حدود سال‌های ٢٠١ تا ٢٠٣ق، یعنی پس از حرکت امام رضا٧ از مدینه به