علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ٩ - پژوهشی در اعتبار رسالۀ ذهبیّه
٢. ارزیابی طُرُق
افزون بر مشکل موجود در بارۀ راوی اوّل رسالۀ ذهبیّه، طُرُق موجود در نسخهها و فهرستها هم معمولاً دچار مشکل هستند. بیشتر نسخههای موجود از رساله، سند متّصل به امام رضا٧ ندارند و مرسل محسوب میشوند. ارزیابی تفصیلی طرق، از این قرار است:
١) نسخۀ مرحوم محقّق کرکی، از هیچ سند و طریقی ندارد.
٢) علاّمه مجلسی، سند دیگری را به گونۀ وجاده به نقل از آثار برخی از افاضل گزارش کرده است:
قال موسی بن علی بن جابر سلامی: أخبرنی الشیخ الأجل العالم الاوحد سدید الدین یحیی بن محمّد بن علبان الخازن _ ادام الله توفیقه _ ، قال: أخبرنی أبو محمّد الحسن بن محمّد بن جمهور، قال: حدّثنی أبی.[١]
این طریق نیز مرسل محسوب میشود؛ زیرا تنها سه نفر واسطه در سند ذکر شدهاند که با توجّه به فاصلۀ نهصد سالۀ علاّمۀ مجلسی تا دورۀ امام رضا٧ وجاده محسوب میشود و افتادگیِ زمانیِ طولانی در سند وجود دارد. افزون بر این، بعض الأفاضل نیز مشخص نیستند تا دورۀ تاریخی آن مشخص شود. موسی بن علی بن جابر سلامی نیز مجهول است و دورۀ او مشخص نیست. از این رو، این سند، ضعیف محسوب میشود.
٣) سند دیگر موجود در کتاب بحار الأنوار، سندی وجادهایِ دیگری است که علاّمه مجلسی از برخی دیگر از افاضل این گونه نقل کرده است:
قال هارون بن موسی التلعکبری،حدّثنا محمّد بن هشام بن سهل، قال: حدّثنا حسن بن محمّد بن جمهور، قال حدّثنی أبی...[٢]
این سند نیز دارای مشکل است؛ زیرا واسطۀ بین فردی که با عنوان بعض الأفاضل از او یاد شده است و هارون بن موسی تلعکبری، معلوم نیست. محمّد بن هشام بن سهل نیز در این طبقه از راویان وجود ندارد.[٣]
٤) مشابه سند پیشین، در نسخۀ رسالۀ ذهبیّه موجود در کتابخانۀ آیة الله حکیم نجف در اشرف وجود دارد. در این سند، تلعکبری از محمّد بن همام بن سهل نقل روایت میکند. احتمال قوی، آن است که سند پیشین نیز تصحیف شدۀ همین سند باشد که همام به هشام، تصحیف شده است.
اِشکال این سند نیز همانند سند پیشین است؛ زیرا افزون بر مشخّص نبودن
[١]. معجم رجال الحدیث، ج١٦، ص١٩١.
[٢]. عمل حائض، ر.ک: المبسوط، ج٤، ص٢٤٣.
[٣]. بحار الأنوار، ج٥٩، ص٣٠٦.