مجموعه آثار ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٠ - مبانی نظریه مادیت تاریخ

مارکس در کتاب فقر فلسفه نوشته است:

مناسبات اجتماعی به طور کامل با نیروهای مولّد پیوند دارد. انسانها با اکتساب نیروهای مولّد تازهای، وجه تولید خویش را عوض میکنند و با تغییر وجه تولید و طرز امرار معاش خود، کلیه مناسبات اجتماعی را تغییر میدهند. آسیاب دستی نمودار جامعه ملوکالطوایفی و آسیاب بخار نمودار جامعه سرمایهداری صنعتی است [١].

نظریه تقدم نهاد مادی جامعه بر سایر نهادهای اجتماعی متناظر است با نظریه تقدم کار بر اندیشه. نظریه تقدم کار بر اندیشه در سطح فرد مطرح میشود و نظریه تقدم نهاد مادی بر سایر نهادهای اجتماعی در حقیقت همان تقدم کار بر اندیشه است اما در سطح اجتماعی، و با توجه به این که طرفداران این نظریه طرفدار تقدم جامعهشناسی انسان بر روانشناسی او نیز هستند پس تقدم کار فردی بر اندیشه فردی مظهر و نتیجه تقدم نهاد مادی بر سایر نهادهای اجتماعی است، برخلاف این که اگر روانشناسی انسان را بر جامعهشناسی او مقدم بدانیم، تقدم نهاد مادی جامعه بر نهادهای دیگر معلول و نتیجه تقدم کار فردی بر اندیشه فردی محسوب میشود.

نهاد مادی جامعه که از آن به ساخت اقتصادی و بنیاد اقتصادی نیز تعبیر میشود شامل دو بخش است: یکی ابزار تولید که محصول رابطه انسان با طبیعت است، و دیگر روابط اقتصادی افراد جامعه در زمینه توزیع ثروت که از آن به روابط تولیدی احیاناً تعبیر میشود و غالباً از مجموع ابزار تولید و روابط تولیدی به «وجه تولید» یا «شیوه تولید» تعبیر میشود [٢] و ضمناً باید دانست که این اصطلاحات در زبان پیشوایان ماتریالیسم تاریخی خالی از ابهام نیست و کاملًا صیقل نخورده و مشخص نشده است [٣]. آنجا که میگویند اقتصاد زیربناست و نهاد مادی جامعه بر