كه برزخ بين وجوب و امكان است و آينه‌اى تمام نما مر ذات و مرتبه، از صفات قدم و احكام آن را- و همين طور حادثات را- مى‌باشد. از اين روى [خداوند] محل خلافت وى را زمين قرار داد كه مركز دايره وجودى است، و مقام معنوى وى- كه اكنون به صورتش پوشيده است- داراى رتبه مبدئيت در فرستادن و انتشار نفس رحمانى براى پديد آمدن نشئه كلى وجودى است. لذا از اين جهت [قلب‌] مناسبت با انسان حقيقى دارد كه در زمين براى خلافت و جانشينى [پروردگار] فرود آمده است چون او [: انسان حقيقى‌] در منزلت و مقام اولين است، اگرچه از جهت صورت آخرين است اوست كه واسطه بين حق تعالى و خلق است و به واسطه او و مرتبه‌اش فيض حق متعال و مددى كه سبب بقاى موجودات است به تمامى عالم- چه بالا و چه پست- مى‌رسد، و اگر او از جهت برزخيتش كه مخالفتى با دو طرف [وجوب و امكان‌] ندارد، نبود هيچ موجودى از موجودات مدد وحدانى الهى را به واسطه نبودن مناسبت و ارتباط نمى‌پذيرفت و فيض الهى بدو نمى‌رسيد. مقصود او بوده و ستون آسمانهاست‌(١).

عمل پس از تخلية و تحلئة و تجليه، مراتب اسفار چهارگانه به سوى خدا را در مقام سير و سلوك طى كرده باشد، وى را انسان كامل و خليفه الهى بر روى زمين گويند.

(١) اشاره است به آيه شريفه ٢ سوره رعد كه مى‌فرمايد: الله الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها، يعنى: خداوندگار يكتاست كه آسمانها را بدون ستونى كه ببينيد برافراشت. و در آيه ١٠ سوره لقمان مى‌فرمايد: خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها، يعنى: آسمانها را بدون ستونى كه ببينيد بيافريد. حضرت رضا عليه السلام فرمود: ستون هست ولى خلايق نمى‌بينند. و عرفاى امت مرحومه اين ستون را انسان كامل حقيقى و حقيقت محمدى مى‌دانند. صدر المتألهين در شرح بيان حضرت رضا عليه السلام كه فرموده است «اگر زمين بدون امام باشد فرو رود»، گويد: خداوند زمين را براى نبات و نبات را براى حيوان و حيوان را براى انسان آفريد و آخرين درجه انسانى كه غايت و كمال مطلوب اين موجودات است آن كسى است كه در رتبه امامت قرار دارد يعنى انسان كاملى كه فرمانروا و سلطان عالم زمينى و خليفه و جانشين خداوند در آن است. پس زمين و آن چه كه در آن است براى او آفريده شده و هر چه كه براى چيزى آفريده شده، اگر آن شي‌ء نباشد آن چيز نيست و نابود است. حضرت صادق عليه السلام فرموده:

آخرين كسى كه مى‌ميرد امام است تا كسى بر خداى عز و جل اقامه دليل نكند كه او را بدون‌