جامع براى احكام شرايع است و اين علت بيان شيخ- كه خدا از وى خشنود باد- در آغاز فص [اسماعيلى‌] است كه: بدان كه مسماى «الله» احدى بالذات است و كل باسماء. و فرموده: احديت او مجموعى است كه تمامش بالقوة است‌(١).

٣/ ٧ و شيخ- كه خداوند از او خشنود باد- باز در مختصر فصوص كلماتى ايراد فرموده كه آنها را بعينه در اينجا مى‌آورم تا مشخص شود كه مقصود اصلى او در ساختن اين فص همان چيزى است كه بيان مى‌دارم. و تا دانسته شود: اگر نبود كه خداوند سبحان نعمت مشاركت مرا با شيخ- كه خداوند از او خشنود باد- در اصل و مايه ذوق [كشف‌] عنايت نفرموده بود، دانستن مقصود او از خلال كلامش امكان پذير نبود، ولى وقتى كه اطلاع و آگاهى بر اصل ذوق [كشف‌] و محل ظهور آن حاصل آمد، مقصود از مفهوم كلامش دانسته مى‌شود. از اين روى، آن كلمات را برگزيده و بيان داشته، سپس از پى آنها به بيان دنباله اسرار اين فص- كه شامل فك ختم [: برداشتن مهر] آن است- و كلماتى كه در مختصر

(١). قيصرى در شرح فص اسماعيلى- كتاب فصوص الحكم- گويد: «يعنى هيچ كثرتى در ذات خداوند تبارك و تعالى- به هيچ وجه- نيست بلكه آن احدى الذات و يكتاى حقيقى [بدون جنس و فصل و اسم و رسم و تركيب‌] است، ولى اين ذات را وجوهى فراوان و نامتناهى است كه اسم الوهيت تمام آن وجوه بى‌نهايت را فرا مى‌گيرد همان الوهيتى كه اقتضاى اسماء و صفات را دارد، و اين مقصود حضرت شيخ است از «كل بالأسماء»، يعنى كل مجموعى نسبت به اسماء و صفات، زيرا حضرت الهيت همان ذات است به اضافه تمامى صفات و اسماء».

گويم: بنا بر اين، چنين نتيجه مى‌گيريم كه براى مسماى «الله» دو احديت است: احديت ذات و احديت اسماء، كه احديت ذاتيه، به احديت الهيه، و احديت اسمائيه، به مقام جمع اسماء ناميده مى‌شود.

و باز در شرح «احديت او مجموعى است كه تمامش بالقوة است» گويد: «به اضافه مجموع به كل، يعنى احديت مسماى «الله» از حيث اسماء و صفات عبارت است از بودن مجموع كل اسماء، كه متعيناتى بالقوة در ذات الهى‌اند. بنا بر اين ذات احديت- در اين مقام- مغاير احديت ذات است».

گويم: احديت مسماى «الله»، تمام اسماء به دو اعتبار در آن بالقوة نيست: به اعتبار جمعيت اسماء در مسماى «الله» بالقوة «احدى بالذات» ناميده مى‌شود، و به اعتبار جمع آنها در ذات بالفعل «كل باسماء» ناميده مى‌شود.