صورت سارى و جارى شده و بدان [: قلب‌] اتصال يافته و از آن جا به تمام اعضاء، مددى كه بقاى صورت بدان بستگى دارد مى‌رسد. همچنان كه كار، در صورت انسان و حيواناتى كه از جهت خلقت كامل‌اند اين گونه است، همچنين كار، در مطلق صورت عالم- چه بالا و چه پايين- اين گونه است. اين اصل بزرگى است كه از جهت شريعت و كشف و عقل به ثبوت رسيده و پيغمبر صلى الله عليه و آله بارها به تعبيرات گوناگونى از آن خبر داده است، از جمله آن كه فرمود: در جسد و بدن انسان گوشت پاره‌اى است كه اگر خوب و نيكو شد، تمامى بدن خوب و نيكو است و اگر تباه و فاسد گشت، تمامى بدن تباه مى‌شود. آگاه باشيد! آن قلب است.

٣/ ١٢ و اما در مطلق صورت عالم: قلب عالم ظاهر، خورشيد است، زيرا محلش قلب افلاك است و از آن مدد نورى پخش مى‌شود و به تمام ستارگان مى‌رسد، و اگرچه برخى در اين مطلب از بعضى وجوه مخالفت دارند، با اين همه، خلاف آن اشكالى در آن چه كه بيان داشتيم وارد نمى‌آورد.

٤/ ١٢ و اما قلب تمامى صورتهاى وجودى: انسان كامل حقيقى‌(١) است‌

(١). انسان كامل حقيقى كسى است كه جامع تمام عوالم الهى و كونى- كلى و جزئى- باشد و كتابى است كه جامع تمام كتابهاى الهى و كونى است. پس از جهت روح و عقلش كتابى عقلى است كه به نام ام الكتاب (اصل كتابها) ناميده شده، و از جهت قلبش كتاب لوح محفوظ است و از جهت نفسش كتاب محو و اثبات. پس او صحف و كتب ارجمند گرانبها و پاكى است كه دست بدان نمى‌رسد و رازهاى شگفت آن و شگفتيهايش را جز پاكان- يعنى رها شدگان از حجاب و پوششهاى ظلمانى- ادراك نمى‌كنند. بنا بر اين، نسبت عقل اول به عالم كبير و حقايق آن، بعينه نسبت روح انسانى است به بدن و قواى آن، و نفس كلى قلب عالم كبير است، همان گونه كه نفس ناطقه قلب انسان است. از اين جهت است كه عالم انسان، كبير ناميده شده است (تعريفات).

صدر المتألهين در كتاب اسفار- در بيان حقيقت انسان- گويد: انسان عالم صغير است كه مشتمل بر سه مرتبت است: مرتبه اشرف و اعلاى آن نفس است و مرتبه پايين و أخس آن بدن است، و كليه موجوداتى كه در عالم كبير متحققند در عالم صغير كه انسان باشد منطوى مى‌باشند (و فيك انطوى العالم الأكبر) و انسان هر گاه در مرتبه علم و عمل به كمال ممكن خود برسد و در مقام علم نفس به مرتبه‌اى برسد كه عقل مستفاد شود و به عقل فعال متصل گردد و در مرتبه‌