تعریف نهایی: تعریف نهایی از «منبع حدیث» بر اساس توجّه به معیار قدمت است؛ یعنی، قدیمی‌ترین کتابی که حدیث را آورده و اکنون موجود است، منبع حدیث است؛ امّا توسعه‌ای هم در آن، باید لحاظ کرد؛ به بیان فنّی‌تر، «کتاب‌هایی که احادیث اهل‌بیتF برای اوّلین بار از حیث کتابت و اتّصال به معصوم ـ نه از حیث زمانی ـ در آن‌ها مشاهده می‌شود.» منبع حدیث است.

قید از حیث اتّصال به معصوم، معنایش این است که ملاک زمانی وجود ندارد و اگر دو کتاب با فاصله‌ی زمانی، از مصدری مفقود نقل کرده باشند و احادیث آن مصدر که متّصل به عصر معصومانF است و برای اوّلین بار در این دو کتاب مشاهده شود، هر دو از حیث نگارش در حکم نخستین نگاشته هستند و منبع محسوب می‌شوند؛[٤١٧] همان‌گونه که جزوه‌ی نگارش شده در درس امام باقرD منبع و اصل محسوب می‌شود و جزوه‌ی نگاشته در سخنرانی امام رضاD هم منبع و اصل است؛ هرچند هر دو جزوه، در برخی گفتارها مشترک باشند، بدون این‌که لحاظ تقدّم و تأخّر زمانی بشود؛ زیرا ملاک، نگاشته شدن احادیث ائمّه برای نخستین‌ بار است؛ نه زمان نگارش که دوره‌ی امام باقر یا امام رضاH است.

ه) اخذ حدیث از کتب منبع

گروه کتب منبع و گروه کتب واسطه هریک با اهداف خاصّی نگارش شده و فایده‌های آن با توجّه به این اهداف، قابل دست‌یابی است. هر یک از این دو گروه علاوه بر کاربردهای مشترک، کاربردهای ویژه‌ی خود را دارند. در پژوهش‌ها و مراجعات حدیثی، بسته به نیاز و هدف پژوهش‌گر، مراجعه به هر گروه توجیه‌ی علمی می‌یابد.

کتبی که اکنون در حکم منبع هستند، به خودی خود واسطه بوده‌اند و به علّت از بین رفتن منابع اوّلیه، امروزه حکم منبع یافته‌اند. کتابی که محکوم به منبعیّت است با منبع

[٤١٧]. به‌ عنوان مثال، نجّاشی، عبدالله ‌بن میمون القداح را كه از اصحاب امام صادقD بود، دارای كتبی می‌داند. (رجال النجّاشی، ص٢١٣، ش٥٥٧)؛ آنگاه می‌بینیم، برقی (م٢٧٤یا٢٨٠ق) در المحاسن از وی روایات فراوانی نقل می‌كند؛ مثل: ج١، ص١٦، ح٤٥، ص٣٤، ح٢٨ و ص٣٨، ح٤٢؛ هم‌چنین صفّار (م٢٩٠ق) نیز از او روایات متعددی نقل كرده است؛ مثل: بصائر الدرجات، ص٢٣، ح٢، ص٢٧، ح٢ و ص١٥٣، ح٥. بر این اساس، هم المحاسن و هم بصائرالدرجات كه با فاصله‌ی زمانی نگاشته شده‌اند و اوّلین ناقلان موجود، از كتاب‌های عبدالله‌ بن میمون هستند كه این كتاب‌ها مفقود است، برای ما نسبت به كتب ابن‌میمون منبع محسوب می‌شوند.