اوّل. حملات مختلف به کتاب‌خانه‌های شیعیان[٣٨٦] مثل حمله‌ی محمود غزنوی در سال ٤٢٠ هجری به کتاب‌خانه‌ی صاحب ‌بن عباد در ری که دارای ٢٠٦ هزار جلد کتاب بود[٣٨٧] و دیگر، حمله به کتاب‌خانه‌ی شاپور بن اردشیر در سال ٤٤٧ هجری[٣٨٨] که دارای ١٤٠هزار جلد کتاب بود[٣٨٩] و کتاب‌خانه‌ی شیخ طوسی در سال ٤٤٨ هجری. صلاح الدین ایّوبی به دارالعلم فاطمیون در مصر ـ که یک میلیون جلد کتاب داشت ـ و کتاب‌خانه‌ی طرابلس که مشتمل بر یک میلیون و ششصد هزار جلد کتاب در موضوعات مختلف بود، حمله کرد.[٣٩٠] برای آشنایی با کتاب‌خانه‌های دیگری که از بین رفت، می‌توان به کتاب‌خانه‌ی ابن‌طاووس صفحه‌ی ١٢٤ تا ١٢٩ مراجعه کرد.

دوم. تدوین کتب اربعه که دارای تنظیم و تبویب بوده، از جامعیّت نسبی برخوردار بود و نویسندگان آن‌ها نیز از علمای بزرگ امامیه و نزدیک به عصر معصوم بودند و در نوشتن این کتب، از منابع اوّلیّه که صحّت و اعتبار بیشتری داشت، بهره گرفتند و این جریان، موجب اقبال

[٣٨٤]. در مقدّمه‌ی المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار، نام ١٢٢ اصل گردآوری شده (ج١، ص٤٩) در حالی كه شیخ حرّ عاملی قایل به نوشته شدن ٦٦٠٠ كتاب از سوی اصحاب ائمّهG است. (وسائل الشیعة، ج٣٠، ص١٦٥) كه معلوم نیست، چه تعداد از آن‌ها اصل بوده‌اند؛ امّا شیخ مفید از ٤٠٠ اصل معالم العلماء، ص٣٩؛ الرواشح السماویة، ص١٦٠، ش٢٩ و ابن‌شهر آشوب از ٧٠٠ اصل، مناقب آل ابی‌طالب، ج١، ص٢١٨ سخن گفته‌اند.

[٣٨٥]. ر.ک: وصول الاخیار، ص١٩٣.

[٣٨٦]. ر.ک: المعجم المفهرس لالفاظ احادیث بحار الانوار، ج١، ص٤٧.

[٣٨٧]. كتاب‌خانه‌ی ابن‌طاووس، ص١٢٧به نقل از یاقوت حموی؛ كتاب الادباء، ج٦، ص٢٥٩ و ابن‌خلكان، وفیات الاعیان، ج١، ص٢٣١.

[٣٨٨]. معجم البلدان، ج١، ص٥٣٤. این دو حمله به‌ وسیله‌ی طغرل بیک، اوّلین حاكم سلجوقی هنگام هجوم به بغداد صورت گرفت. (یاقوت حموی) شاپور بن اردشیر وزیر بهاء الدوله بویهی بود كه در سال ٤١٦ هجری وفات كرد. كتاب‌خانه‌ی او در محلّه‌ی شیعه‌نشین كرخ بغداد قرار داشت. اتان كلبرگ نابودی این كتاب‌خانه را به سال ٤٥١هجری می‌داند. (کتاب‌خانه‌ی ابن‌طاووس، ص١٢٧.)

[٣٨٩] . همان، ص١٢٧. اتان كلبرگ به این ارقام شک دارد. (ر.ک: كتا‌ب‌خانه‌ی ابن‌طاووس، ص١٢٧.)

[٣٩٠]. ر.ک: مقاله‌ی تمّدن اسلام در قرن چهارم و پنجم، سایت جامعة الزهراJ(www.intjz.com) و فرهنگ و تمّدن اسلامی، ص٣١.