پدیده‌ی جعل حدیث و "دس" در احادیث (کم و زیاد کردن و تغییر حدیث) و ساختن احادیث دروغین به‌ وسیله‌ی معاندان و منافقان از زمان حیات پیامبر٤[٢٧١] و صدر اسلام[٢٧٢] سابقه داشته و نشان‌دهنده‌ی نفوذ سودجویان فرصت‌طلب در صفوف مسلمان است. اسرائیلیّات و مسیحیّات[٢٧٣] از جمله‌ی این جعلیّات بود و بعد از آن فرقه‌های مذهبی و کلامی و... بودند که در جعل احادیث کوشا بودند. پیامبر اکرم٤ نیز برای پیش‌گیری از آثار سوء این پدیده‌ی شوم، در زمان حیات خود هشدارها داده و صاحبان عقل و انصاف را از آن آگاه نموده‌اند، دستور ایشان به کتابت احادیثشان[٢٧٤] یا نهی از نسبت دروغ به حضرتش به ‌طوری که در حدیثی می‌فرمایند: «مَنْ قَالَ عَلَی مَا لَمْ أَقُلْ فَلْیتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّار.»[٢٧٥]ِ همه دلالت بر مبارزه‌ی ایشان با پدیده‌ی جعل دارد. ائمّه اطهارF و به تبع آنان علمای اسلام نیز همواره متوجّه این خطر بزرگ بوده و شیوه‌هایی برای مقابله با آن ابداع نموده‌اند.

تاریخ حیات فکری مسلمانان نشانگر استفاده از رهنمودهای پیشوایان دینی در همه‌ی عرصه‌های دانش است؛ شیوه‌هایی که اطمینان از درستی آنچه به ‌عنوان احادیث و روایات پیامبر٤ و ائمّه اطهارF در بین مردم عرضه می‌شود. وجود شیوه‌های گوناگون دست‌یابی به درستی حدیث، گواه گستره‌ی پهناور این تلاش است که در ادامه‌ی این مختصر به بعضی از این روش‌ها اشاره می‌کنیم.

[٢٧١]. امام علیD در این‌باره می‌فرمایند: «قَدْ كُذِبَ عَلَى رَسُولِ‌اللَّهِ٤ عَلَى عَهْدِهِ حَتَّى قَامَ خَطِيباً فَقَالَ أَيُّهَا النَّاسُ قَدْ كَثُرَتْ عَلَيَّ الْكَذَّابَةُ فَمَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّداً فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّار.ِ»؛ (بر پیامبر اسلام در زمان حیاتشان دروغ‌هایی نسبت داده شد تا بالاخره پیامبر خطبه‌ای خوانده و فرمودند: ای مردم! افراد بسیاری بر من دروغ بسته‌اند، بدانید هر آن‌کس که عمداً دروغی را به من نسبت دهد، خودش را در آتش دوزخ ببیند.» (ن.ک: الکافی، ج١، ص٦٢.)

[٢٧٢]. محمود ابوریه در کتاب «اضواء علی السنّة المحمّدیة» به نقل از شیخ محمّد عبده می‌گوید: «كذب و دروغ بر دين محمّدى در قرون اوَّلیّه به طور فراوان ظهور و بروز پيدا كرد، حتّى كذب و جعل اخبار از زبان رسول‌الله٤ در عهد صحابه؛ بلكه كذب بر پیغمبر٤ در زمان حياتش نيز معروف شد. (رک: اضواء علی السنّة المحمّدیة، محمود ابوریه، ص٣٨٩، المکتبة الشاملة.)

[٢٧٣]. اصطلاح مسيحيّات و مجوسيّات (در مقابل اسرائيليّات) از اصطلاحات حدیثی است که به‌خصوص؛ اخیراً بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد. از افرادی که در صدر اسلام مشهور به نشر مسیحیّات بود، تمیم بن اوس بود که در سال ٩ هجری به مدینه وارد شده و ظاهراً اسلام پذیرفت. (نک: بحوث فی الملل و النحل، سبحانی، جعفر، ج١، ص٩١ و ج٦، ص٣٠، انتشارات مؤسسه‌ی امام صادقD، قم. هم‌چنین (نک: حریری، فرهنگ اصطلاحات حدیث، محمّد یوسف، ص١٢٤، انتشارات هجرت، قم، ١٣٨١ش.)

[٢٧٤]. تقیید العلم، ص١١٧.

[٢٧٥]. من لایحضره الفقیه، ج٣، ص٥٦٩.