طبق آیه‌ی قرآن (و آت ذا القربی حقّه)[٢٦٤] فدک حقّ حضرت زهراJ بود. در این‌ صورت بخشیدن به او به ‌وسیله‌ی پیامبر٤ بی‌معنا است. درباره‌ی دادن فدک به حضرت زهراJ علاوه بر لفظ «هبه» الفاظ دیگر نیز به‌کار رفته است: اقطاع، اعطاء، تملیک، نحله، دفع و تصدّق. از تعابیر گوناگون به‌دست می‌آید که مراد از همه‌ی آن تعابیر، تحویل دادن است. از این گذشته حق را می‌توان بخشید؛ چنان‌که می‌گوییم: «جایزه را به او بخشیدند» در حالی که جایزه حقّ او بوده است. یا می‌گوییم: «این بخشش حقّ او بود.»[٢٦٥]

ناگفته نماند که می‌توان گفت که هبه به‌ معنای بخشش متعارف است و پیامبر٤ از جانب خداوند بخشیده است؛ چنان‌که وقتی وکیل، چیزی را می‌بخشد، می‌توان بخشش را به موکّل و وکیل هر دو نسبت داد.

برنگرداندن فدک از سوی امیرالمؤمنینD

از پرسش‌های مطرح در این زمینه آن است که اگر حضرت زهراJ مالک فدک بود؛ چرا وقتی امیرالمؤمنین(ع) به حکومت رسید، آن را به وارثان حضرت برنگرداند؟

به‌ گونه‌های مختلف به پرسش فوق می‌توان پاسخ داد:

١. بیشتر مردم در زمان حکومت امام علی(ع) قایل به حقّانیّت اعمال ابوبکر و عمر بودند و مصلحت نبود که امام(ع) آن را برگرداند؛ هم‌چنین این شبهه بود که امام(ع) به نفع شخص خود می‌خواسته این کار را انجام دهد. امیرالمؤمنین(ع) مخالفان سرسختی در میان مسلمانان داشت. اگر حضرت فدک را بر می‌گرداند، بهانه به دست آن‌ها می‌افتاد و احتمال تبلیغات علیه حضرت از سوی آنان بود.

٢. پیگیری‌های امام علیD و حضرت زهراJ بیشتر جنبه‌ی سیاسی داشت و هدف اصلی افشاگری علیه غاصبان حکومت بود، نه رسیدن به مادیّات؛ لذا حضرت وقتی به حکومت رسید، در نامه‌ای فرمود: مرا با فدک و غیر فدک چه کار در حالی که آرامگاه فردای آدمی قبری تاریک است.[٢٦٦]

[٢٦٤]. سوره اسراء، آیه‌ ٢٦.

[٢٦٥]. فدک، استادی، ص ٣٩ ـ ٤١.

[٢٦٦]. ر.ک: نهج البلاغه، نامه ٤٥.