است و جمله دوم نسبت به اول عطف بيان است زيرا در جمله اول فرموده با زنان از راهى كه خداوند معيّن كرده تماس بگيريد. و در جمله دوم آن راه را بيان كرده باينكه معاشرت بايد از «قبل» باشد تا مفهوم زراعت انجام پذيرد نه از «دبر».

اى كما انّ: اين جمله تفسير كلمه «ايضا» است و منظور اينست كه طرفين جمله اعتراض نيز مانند خود آن ممكن است بيشتر از يك جمله باشند چنانكه در آيه بود.

و النكتة فى هذا: نكته اعتراض در اين آيه تشويق به طلب نسل و معاشرت از «قبل» و پرهيز از «مقاربت» دبر است كه به اولى امر، و از دومى نهى شد.

و قال قوم: بقول مشهور اعتراض همان بود كه بيان شد. ولى گروهى گفته‌اند ممكن است اعتراض در اثناء كلام يا آخر كلام يا بين دو كلام متصّل و مرتبط يا بين دو كلام غير متصّل بهم بيايد.

و نيز اعتراض ممكن است با يك جمله يا بيشتر از آن باشد. نكته آن نيز ممكن است دفع ايهام يا غير آن باشد بنابراين اعتراض اعم ميشود.

و صاحب كشاف در چندين مورد از تفسير خود طبق كلام اين گروه بيان كرده.

اعتراض بنابراين تفسير شامل تذييل و بعضى از صورتهاى تكميل ميشود.

لكنّها تباين التتميم: ضمير «لكنّها» بجمله معترضه برميگردد. و منظور اينست كه اعتراض با تتميم مباين است. زيرا تتميم بايد «فضله» باشد و «فضله» هم محلى از اعراب دارد ولى اعتراض با جمله است. و جمله هم‌