يكى از مهمترين مباحث حكمت متعاليه اصالت وجود و اعتباريت ماهيت است. اين بحث كليد گشايش بسيارى از مشكلات و معضلات فلسفى است و بدون آن بسيارى از آنها لا ينحل باقى مى‌ماند. قهرمان اين بحث حكيم بزرگ الهى صدر المتألهين شيرازى (ره) است.

در كتب فلسفى قبل از صدر المتألهين، نه‌تنها بحث مستقلى تحت عنوان اصالت وجود و اعتباريت ماهيت مطرح نيست، بلكه به اين مسئله به‌طور ضمنى نيز توجه نشده است. براى فلاسفه صاحب مكتبى چون شيخ الرئيس و شيخ اشراق اين سؤال كه «آيا وجود اصيل است و ماهيت اعتبارى يا بالعكس؟» مطرح نشده است تا يك شق آن را بپذيرند و ساير مباحث را بر اساس آن استوار سازند. از اين‌رو، در كتب آنها آرائى يافت مى‌شود كه تنها با مبناى اصالت وجود سازگار است و لا غير و نيز آراى ديگرى وجود دارد كه فقط با اصالت ماهيت هماهنگ است و لاغير. به همين دليل، نمى‌توان هيچيك از فلاسفه قبل از صدر المتألهين را به تمام معنى اصالت وجودى يا اصالت ماهوى دانست؛ اين تقسيم‌بندى از صدر المتألهين آغاز مى‌شود و سپس ادامه مى‌يابد.

وى، چنانكه خود اذعان دارد، [١] ابتدا به اصالت ماهيت معتقد بوده است ولى سپس تغيير رأى داده اصالت وجود را ثابت كرد و حكمت متعاليه را براساس آن استوار ساخت.

٢: توضيح مدّعا

براى توضيح مدعا بايد مقصود فلاسفه را از واژه‌هاى «وجود»، «ماهيت»، «اصالت» و «اعتباريت» دانست.

١- ٢: واژه «وجود»

مفهوم وجود مفهومى عام و بديهى است كه در فارسى از آن با لفظ «هستى» تعبير مى‌شود و بر

[١] - ر. ك. الاسفار الاربعه، ص ٤٩.