امتداد را پس از انفكاك به اجزاء مقدارى در نظر گيريم، استدلال فوق تمام نيست، زيرا در اين حالت با تقسيم و انفكاك خارجى اجزا بالفعل شده‌اند و لذا بنابر اصل دوم اجزا موجودند و تركيب آنها بلا اشكال است و بنابر اصل اوّل هركدام يك واقعيت واحد مستقل‌اند، بنابراين بعد از انفكاك خارجى امتداد كل واقعا مركب از اجزاء مقدارى است.

پاسخ: مستشكل گمان كرده است كه پس از تقسيم امتداد و بالفعل شدن اجزاء آن باز هم امتداد اولى موجود و بالفعل است و طبعا هم كل امتداد و هم اجزا و هم تركيب آن موجودند ولى اين گمان درست نيست. هر امتدادى پس از انفكاك و بالفعل شدن اجزا معدوم مى‌شود و تنها اجزاء آن بالفعل موجودند كه هريك واقعيتى است بسيط و جداى از ديگر اجزا. پس قبل از انفكاك، تنها يك امتداد بزرگ موجود است و اجزا و تركيبى در كار نيست و بعد از انفكاك فقط چند امتداد كوچكتر موجودند كه باز هريك بسيطاند و امتداد بزرگى كه كلّ اجزا باشد در كار نيست. بنابراين، در هيچ حالى- نه قبل از انفكاك و نه پس از آن- امتدادى مركب از امتدادات بالفعل ديگر موجود نيست. در هرحال، امتدادى كه بالفعل موجود است بسط هم هست، منتها در يك حال يك امتداد بسيط واحد بزرگ موجود است و در حال ديگر چند امتداد كوچكتر كه باز هريك واحد و بسيطاند.

تركيب از مادّه و صورت خارجى: طبق آنچه در اصل سوم بيان شد، مشكل اين نوع تركيب نيز حل مى‌شود. اگر فرض شود كه مادّه امرى است بالفعل و صورت همچون راكبى روى آن تحقق مى‌يابد- چنانكه در مورد موجودات زنده قابل درك است- با چنين فرضى در حقيقت دو يا چند موجود تحقق يافته‌اند كه وجود هريك بسيط است نه يك موجود مركب و منظور از تركيب آنها صرفا اين است كه وجود راكب (صورت) دست‌كم در آغاز پيدايش نيازمند مركوب (مادّه) و وابسته به آن است. اما اگر فرض شود كه مادّه وجود بالفعل ندارد، در اين صورت آنچه در حقيقت وجود دارد همان صورت است كه عقل از مرتبه نازل آن يا از مقايسه آن با كمالى كه ممكن است بعدا تحقق يابد مفهوم مادّه را انتزاع مى‌كند. بنابراين، مفهوم مادّه ما بازاى مستقل ندارد، خود وجودى خاص به خود؛ يعنى، وجودى غير از وجود صورت ندارد؛ پس در خارج دو وجود نداريم، يك وجود داريم و آن همان وجود صورت است و همو وجود شى‌ء نيز هست، زيرا شيئيت شى‌ء به صورت آن است، پس با وجود صورت شى‌ء خود شى‌ء نيز در خارج تحقق يافته است، البته همين وجود به اعتبارى وجود مادّه هم به حساب‌