شرح نهاية الحكمة( مصباح) - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٧٥
١- ٦- ٨: تاريخچه بحث
اين سؤال كه «تخصص وجود به چيست؟» ابتدا در كتب متكلمين مطرحشده. براى فهم مقصود آنها، لازم است بدانيم كه قبل از صدر المتألهين مباحث فلسفى ناخودآگاه براساس اصالت ماهيت طرح و بررسى مىشده است و كمتر بحثى يافت مىشود كه از آن بوى اصالت وجود به مشام برسد. در بيشتر مباحث، اثرى نامرئى از اصالت ماهيت وجود دارد. اين اثر حتى در پارهاى از مباحثى كه خود صدر المتألهين (ره) مطرح كرده است به چشم مىخورد. اگر ذهن انسان به اصالت ماهيت خو گرفته باشد، طبعا با شنيدن لفظ «وجود» مفهوم وجود به ذهن متبادر مىشود و از گفتن آن نيز مفهوم وجود اراده مىشود. پس در مباحث كلامى- كه همه متعلق به حوزههاى فلسفى كلامى قبل از صدر المتألهين است- هنگامى كه لفظ وجود بهكار برده مىشود جز مفهوم عامّ وجود اراده نمىشود. با توجه به اين مطلب، معناى سؤال فوق در نظر متكلمين اين است كه «مفهوم عام وجود به چه چيزى تخصّص پيدا مىكند؟»؛ يعنى، مفهوم عامّ وجود چگونه خاص و مقيّد مىشود. گاه صريحا بهجاى واژه «تخصص» از واژه «تقيّد» استفاده شده است و سؤال اينچنين مطرح شده است كه «مفهوم وجود با چه چيزى مقيّد مىشود؟». در هرحال، معناى اين سؤال در مباحث كلامى روشن است. سؤالى است درباره مفهوم وجود كه مفهومى است عام و اينكه اين مفهوم عام چگونه مقيد و خاص مىگردد. جواب آن نيز روشن است، بايد مفهوم ديگرى به آن ضميمه گردد تا خاص و مقيد شود كه آن مفهوم نيز معمولا جز مفهوم ماهوى نيست، مثل وجود انسان، وجود درخت، وجود سنگ كه هر سه خاص و مقيدند. پس با اين توضيح، وقتى در عرف متكلمين گفته مىشود:
«وجود عام يا مطلق و وجود خاص يا مقيد» جز مفهوم عام وجود و مفهوم خاص و مقيد آن چيز ديگرى در نظر نيست. البته در عرف ايشان، وجود عام و مطلق و نيز وجود خاص و مقيد گاهى به معناى مفاد كان تامّه و مفاد كان ناقصه نيز بهكار رفته است، يعنى به ثبوت الشىء يا محمول هلّيه بسيطه «وجود عام و مطلق» گفتهاند و به ثبوت شىء لشىء يا محمولات هليات مركبه «وجود مقيد و خاص» كه اصطلاح دوم- محمول هليه بسيطه و محمول هليه مركبه- به فلسفه نيز سرايت كرده است و در كتب فعلى حكمت نيز گاهى وجود مطلق و مقيد به همين معنا بهكار مىروند. در هرحال، فعلا با اصطلاح دوم كارى نداريم، آنچه مربوط به بحث ماست همان اصطلاح اول است كه براساس آن، وجود عام و مطلق عبارت است از مفهوم عام