همان‌طور كه كثرت معقولات اولى، دليل بر كثرت موجودات خارجى است، وحدت آنها نيز مى‌تواند دالّ بر نوعى وحدت در مصاديق خارجى آنها باشد. پس اگر از تعدادى از اشيا يك معقول اوّل انتزاع كرديم يا يك معقول اول را بر آنها حمل كرديم، مى‌توان استدلال كرد كه در اين اشيا يك جهت عينى وجود دارد كه همو منشأ انتزاع و ملاك صدق اين معقول اول بر آن اشيا و مصاديق كثير است؛ اما در مورد معقولات ثانيه اين سخن درست نيست؛ يعنى، همان‌طور كه كثرت آنها دالّ بر كثرت موجودات جهان خارج نيست، وحدت آنها نيز دال بر وحدت مصاديق خارجى آنها نيست و لهذا ممكن است كه ذهن انسان از تعدادى از اشيا كه هيچ جهت وحدت عينى و خارجى ندارند يك معقول ثانى فلسفى انتزاع و بر آنها حمل نمايد؛ مثلا، ذهن تعدادى از اشيا را در قياس با امر ثالثى لحاظ كند و چون همه آنها در قياس با آن امر نسبت واحدى دارند، يك مفهوم از آنها انتزاع كند.

بهتر است مطلب را چنين بيان كنيم: ما نيز اين مقدمه كلى را كه «از مصاديق متعدّد نمى‌توان مفهومى واحد انتزاع كرد يا مفهومى واحد را بر آنها حمل كرد، مگر جهت واحدى داشته باشند» مى‌پذيريم و الا لازم مى‌آيد هر مفهومى از هر مصداق دلخواهى انتزاع شود و بر هر مصداق دلخواهى نيز حمل گردد، منتها سخن در اين است كه اين جهت واحد لزوما عينى خارجى نيست و ممكن است جهتى عقلى باشد، به اين معنا كه در مواردى كه آن مفهوم واحد معقول اول و منتزع از جهت عينى است آن جهت وحدت هم جهتى عينى خواهد بود كه در مصاديق خارجى حقيقتا ما بازاى آن وجود دارد ولى در مواردى كه آن مفهوم انتزاع شده يك معقول ثانى فلسفى است آن جهت واحد ممكن است جهتى عينى نباشد، بلكه عقل در آن مصاديق جهت مشتركى لحاظ كند و بدان لحاظ اين مفهوم را انتزاع كرده بر آنها حمل كند.

مثلا، عقل انسان اجناس عاليه را از آن حيث كه در جواب سؤال از «ما هو؟» واقع مى‌شوند ملاحظه مى‌كند و به اعتبار اين جهت عقلى واحد مفهوم «ماهيت» را از آنها انتزاع مى‌كند و به اعتبار همين جهت عقلى واحد نيز اين مفهوم را بر آنها حمل مى‌نمايد. واضح است كه جواب سؤال «ما هو؟» بودن يك جهت عينى در مقولات نيست و الا لازم مى‌آيد كه مفهوم «ماهيت» جنس عالى براى هر ده مقوله باشد و طبعا هيچيك از آن ده مقوله جنس عالى نخواهند بود، پس اين جهت حيثيت واحدى است كه عقل در آنها لحاظ مى‌كند.

بنابراين، در مورد حقايق وجودى نيز همين مطلب صادق است، زيرا مفهوم وجود نيز يك‌