آتش، نه وارد شدن در آن، زيرا مى‌فرمايد:(وَ حاقَ بِآلِ فِرْعَوْنَ سُوءُ الْعَذابِ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ)[١].

وجه هفتم اينكه منظور از داخل شدن در آتش، دخول در ولايت شيطان، و منظور از بودن در بهشت، بودن در ولايت خداست، زيرا ولايت خدا است كه در قيامت به صورت بهشت ظاهر گشته، نيك‌بختان بدان متنعم مى‌شوند، و ولايت شيطان است كه در آن روز به صورت آتش در آمده مجرمين در آن معذب مى‌شوند. اين وجه، از آياتى كه دلالت بر تجسم اعمال مى‌كنند نيز بدست مى‌آيد.

پس اشقياء به خاطر شقاوتشان داخل آتش مى‌شوند، و اگر عنايت الهى و توفيق او شاملشان شود از آتش رهايى مى‌يابند مانند اينكه كافر بعد از كفر ايمان آورد و مجرم پس از جرم توبه كند. و همچنين سعداء به خاطر سعادتشان داخل بهشت مى‌شوند و اگر شيطان گمراهشان كند و به زمين (پستى) بگرايند و هواى نفس را پيروى نمايند از آن بيرون مى‌شوند مثلا اگر مؤمن و يا صالحند كافر و طالح گردند.[٢] اين وجه نيز صحيح نيست، زيرا همان اشكال كه بر وجه قبلى وارد بود بر اين نيز وارد است، چون اين نيز با مفادى كه از آيه و سياق آن استفاده مى‌شود مخالف است.

آرى، آيات مورد بحث اوصافى ترسناك و دهشت‌آور مختص به روز قيامت را كه از شنيدنش دلها به تپش درآمده و عقلها زايل مى‌گردد برمى‌شمارد تا گردن‌كشان و كفار منكر، با تفكر در آن انذار شده و اهل معصيت از گناه دست بردارند.

و بسيار بعيد است كه در اين باره بفرمايد: قيامت روزيست كه مردم در آن جمع مى‌شوند و روزيست مشهود، و روزيست كه هيچ نفسى بدون اذن او تكلم نمى‌كند، آن گاه در چنين سياقى بفرمايد: كفار و اهل معصيت از اولين روز كفر و جرمشان تا روز قيامت در آتشند و اهل ايمان و عمل صالح از ابتداى ايمان و عمل صالحشان تا روز قيامت در بهشتند. زيرا اولا همانطور كه گفتيم اين آيات اوصاف خاص روز قيامت را بيان مى‌كند نه قبل از آن را. و ثانيا سياق اين آيات سياق انذار و بشارت است، و اين كفار و مجرمين گردنكش و ياغى بدين حقايق كه از حواس آنان مستور است اعتنايى نمى‌كنند و براى آن ارزشى قائل نيستند، و هرگز نه از

[١] به فرعونيان عذاب سختى رسيد، جهنم كه بامداد و شبانگاه به آن عرضه شوند و روزى كه رستاخيز شود فرعونيان را به عذاب سخت درون بريد. سوره مؤمن، آيه ٤٦.

[٢] تفسير محيى الدين عربى، ج ١، ص ٥٨٠ و ٥٨١.