در مجمع البيان مى‌گويد: در ظاهر آيه هم به چيزى تعلق گرفته كه بطور حقيقت مورد قصد و عزم تعلق نمى‌گيرد، زيرا فرموده:(وَ لَقَدْ هَمَّتْ بِهِ‌) (به يوسف)(وَ هَمَّ بِها) (به زليخا) و هم يوسف را متعلق به زليخا و هم زليخا را متعلق به يوسف گرفته و معقول نيست كه ذات آن دو مورد اراده و عزم قرار گيرد، چون معقول نيست ذات چيزى مورد اراده و عزم قرار گيرد. بنا بر اين اگر هم در آيه را حمل بر عزم كنيم بايد چيزى محذوف در تقدير بگيريم، كه عزم و تصميم بدان تعلق بگيرد. و ممكن است هم و عزم يوسف را متعلق به امر محذوفى بگيريم كه با ساحت قدس نبوتش سازگار باشد، مانند زدن زليخا و از خود دفاع كردن، پس كانه گفته مى‌شود: زليخا بر فحشا و گناه تصميم گرفت، و خواست تا يوسف با وى درآميزد، يوسف هم تصميم گرفت از خود دفاع نموده، او را بزند هم چنان كه گفته مى‌شود: تصميم فلانى را گرفتم، يا برايش خيالى دارم يعنى بنا دارم او را بزنم و يا مكروهى بر او وارد سازم.

و بنا بر اين، معناى رؤيت برهان آن است كه خداوند به او برهانى نشان داد كه اگر بر آنچه تصميم گرفته اقدام كند، خانواده زليخا او را هلاك نموده به قتل مى‌رسانند. و يا اين خيانت و فضيحت را به گردن او انداخته، وانمود مى‌كند كه يوسف به من درآويخت و خواستم امتناع بورزم مرا كتك زد، خداوند بدين وسيله خبر مى‌دهد كه سوء فحشاء را كه همان قتل و گمان بد باشد از او بگردانيد.

و تقدير آيه چنين است: اگر برهان پروردگار خود را نديده بود اين كار (زدن) را مى‌كرد.

و جواب لو لا (اين كار را مى‌كرد) حذف شده، هم چنان كه در آيه‌(وَ لَوْ لا فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ وَ أَنَّ اللَّهَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ) حذف شده.[١] و جوابش اين است كه اين حرف عيبى ندارد، جز اينكه مبنى بر اختلاف داشتن دو هم است، و اختلاف معناى آن دو خلاف ظاهر است، و خلاف ظاهر را در جايى بايد گفت كه نشود كلام را بر ظاهرش حمل كرد، و ما در سابق طورى معنا كرديم كه هر دو كلمه هم به يك معنا تفسير شد.

علاوه بر اين، لازمه اين حرف كه منظور از برهان چيزى باشد كه به يوسف بفهماند كه اگر زليخا را بزنى هم تو را مى‌كشند و هم رسوايت مى‌كنند و منظور از سوء كشتن و منظور از

[١] مجمع البيان، ج ٥، ص ٢٢٤.