(يوم لا يُخْزِي اللَّهُ النَّبِيَّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ)[١] علاوه بر اينكه جمله‌(كَما أُمِرْتَ) كه قيد جمله فاستقم است مختص به رسول خدا ٦ است، و كس ديگرى در آن شركت ندارد، زيرا گفتيم كه جمله‌(كَما أُمِرْتَ) اشاره است به امثال جمله‌(فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ) كه بطور مسلم مخصوص به آن جناب است، و اگر از همان اول مى‌فرمود: فاستقيموا ديگر نمى‌توانست مقيدش كند به امر سابق و بفرمايد كما امرتم (چون غير پيغمبر كسى مامور نشده بود).

و مقصود از كسانى كه با رسول خدا ٦ توبه كردند آن دسته از مؤمنينند كه با ايمان به خدا به سوى خدا بازگشت نمودند. و اگر اصل ايمان آوردن را توبه و رجوع به خدا ناميده براى اين است كه در حقيقت بازگشت از شرك است.

و اين قسم اطلاق در قرآن كريم بسيار است، مانند آيه‌(وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنا وَسِعْتَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ رَحْمَةً وَ عِلْماً فَاغْفِرْ لِلَّذِينَ تابُوا وَ اتَّبَعُوا سَبِيلَكَ)[٢] و امثال آن.

و اينكه فرمود:(وَ لا تَطْغَوْا) معنايش اين است كه از خط مشى كه فطرت و خلقت براى شما ترسيم كرده و از آن مرزى كه برايتان تعيين نموده كه همان عبوديت براى خداى يكتا است تجاوز مكنيد، هم چنان كه امم قبل از شما تجاوز نمودند و كارشان منجر به شرك شد و سرانجام به هلاكت رسيدند.

و ظاهرا طغيان به اين معنا ريشه لغويش از طغيان آب گرفته شده، چون طغيان در آنجا به معناى تجاوز از حد است، آن گاه بعد بطور رعايت در اين امر معنوى يعنى سركشى انسان در طول زندگيش استعمال كرده‌اند، چون ديده‌اند كه اثر سوء اين طغيان- كه همان فساد است- و طغيان آب نظير هم است.

جمله‌(إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ) علت مضمون قبلى خود را بيان مى‌كند و معنايش اين است كه: بايد در دين توحيد پايدار و بر طريق عبوديت استوار باشى، و تزلزل و بلا تكليفى به خود راه ندهى، آنها هم كه با تواند بايد استوار باشند، و از حدى كه خداوند برايتان معلوم كرده تجاوز نكنند، چه خداوند به آنچه كه مى‌كنيد بينا است و اگر امر او را مخالفت كنيد شما را

[١] روزى كه خداوند پيغمبر را خوار نمى‌كند و نيز آنان را كه به او ايمان آورده‌اند. سوره تحريم، آيه ٨.

[٢] از خدا جهت آنان كه ايمان آوردند طلب مغفرت مى‌كنند كه: بار پروردگارا وسعت رحمت و علم تو همه چيز را فرا گرفته پس بيامرز كسانى را كه توبه كردند و راه تو را دنبال و پيروى نمودند. سوره مؤمن، آيه ٧.