« حق الرعیه علی الوالی » . . . ٥ - ایضا در مقاله ١٢ از سلسله مقالات سیری در نهج البلاغه گفتیم که‌ احتیاجات بشر در آب و نان و خانه و مسکن خلاصه نمی‌شود . احتیاج انسان با یک کبوتر و یا یک آهو از زمین تا آسمان متفاوت است . بشر یک سلسله‌ نیازهای روانی دارد . لهذا برای یک حکومت که بخواهد طبیعی و محبوب و قابل تحمل باشد کافی نیست که بر آورنده نیازهای مادی باشد ، توجه به‌ نیازهای انسانی و معنوی نیز لازم است . در رأس نیازهای معنوی اینست که‌ حکومت با چه چشمی نگاه کند به مردم ، به چشم ابزارهای بی جان که ضمنا باید نگهداری هم کرد و یا به چشم حیوانهای بارکش و شیرده که باید تیمارشان هم ضمنا کرد و یا به چشم انسانهای متساوی الحقوق و بلکه به شکل‌ مخدومها . خلاصه آیا مردم برای رهبر و یا رهبر برای مردم ؟ در آن مقاله گفتیم که اعتراف به حقوق مردم شرط لازم و احتراز از هر چیزی که مشعر بر نفی حاکمیت آنها باشد شرط اول رهبری سالم و شرط اول‌ رهبری طبیعی است که می‌تواند رضایت و اطمینان مردم را جلب کند . گفتیم که پیوند تصنعی که کلیسا میان اعتقاد به خدا و نفی حق حاکمیت‌ مردم و بالالزام میان حق حاکمیت مردم و نفی خدا بر قرار کرد عامل مهمی در رو گرداندن مردم از دین و مذهب شد . در حقیقت اصل مردم برای رهبر و نه‌ رهبر برای مردم را تثبیت کرد . ( رجوع شود به کتاب علل گرایش به‌ مادیگری ) کالیگولا امپراطور روم ( در قرن اول میلادی و یا پیش از میلاد ) می‌گفته‌ است همان قسمی که چوپان بر گوسفند برتری دارد ، قائدین قوم نیز بر مردم‌ برتری دارند ، قائدین نظیر خدایان و رعایا نظیر