چون قبل از فتح مکه هنوز مسلمین در اقلیت بودند [ و این اعمال آنها ] روی ایمان کامل بود ولی بعد از فتح مکه مردم خودبخود می‌آمدند [ و اسلام‌ اختیار می‌کردند ] . ایمان بعد از فتح مکه ارزش ایمان قبل از فتح مکه را نداشت . پس در اینکه روز فتح مکه روز پیروزی عظیمی برای اسلام است هیچ‌ بحثی نیست و ما هم بحثی نداریم . گفتیم برخی گفته‌اند شاید مقصود از روزی که قرآن اینهمه به آن اهمیت‌ می‌دهد : « الیوم یئس الذین کفروا من دینکم فلا تخشوهم و اخشون الیوم‌ اکملت لکم دینکم و اتممت علیکم نعمتی » ، روز بزرگ فتح مکه باشد . ( همان طور که عرض کردم دلیلی در لفظ یا در تاریخ برای اثبات این سخن‌ نیست ) . این سخن هم گذشته از اینکه هیچ قرینه و تاریخی آنرا تأیید نمی‌کند ، صدر آیه نیز آنرا تأیید نمی‌کند چون آیه می‌گوید : « اکملت لکم دینکم و اتممت‌ علیکم نعمتی »نعمت خودم را به پایان رساندم یعنی چیزی باقی نمانده که‌ نگفته باشم ، همه چیز را گفتم ، و حال آنکه ما می‌دانیم بسیاری از دستورات اسلام بعد از فتح مکه نازل شده است . این با « اتممت علیکم‌ نعمتی »نمی‌سازد . وقتی می‌گوید من این ساختمان را به پایان رساندم ، مسلما منظور ساختمان نیمه تمام نیست . بسیاری از آیات و از جمله همه‌ سوره مائده که اتفاقا مفصل و زیاد است و دستور هم زیاد دارد ، بعد از فتح مکه باشد که در سال هشتم هجری بوده در حالی که سوره مائده در اواخر سال دهم هجری نازل شده است . اگر هم بگوئیم تنها این آیه [ در فتح مکه ] نازل شده ، باز با اتمام نعمت جور در نمی‌آید . در اینکه منظور از " الیوم " در این آیه روز فتح مکه باشد ، ایراد