- : تفاوتش در چیست ؟ استاد : تفاوتش از زمین تا آسمان است . اگر شما به کون و فساد قائل‌ شوید باید همان نتیجه‌ای را که ما در اینجا گرفتیم بگیرید . یعنی قائل‌ شوید که همه تبدلاتی که در طبیعت رخ می‌دهد از نوع همان تبدلی است که آب‌ به هوا یا هوا به آب پیدا می‌کند . و به همین دلیل است که آنها حرکت در جوهر را رد می‌کنند . آنها منکر نیستند که در یک جاهائی کون و فساد رخ‌ می‌دهد ، آن جاها را ما هم انکار نمی‌کنیم . ولی ما نمی‌توانیم تمام حرکتهای‌ طبیعت را از همان قبیل حرکات عرضی بدانیم . بعضی از برهانهائی که اقامه‌ می‌کنند روی همین جهت است که می‌گویند اعراض تابع جوهرند . یعنی اگر در جاهائی قائل به حرکت در عرض شویم ، در همانجا اگر حرکت در جوهر نبود محال بود که حرکت در عرض وجود داشته باشد . البته ما حالا در مقام‌ اثبات حرکت جوهریة نیستیم و بحثش اینجا نیست . فقط می‌خواستیم بگوئیم‌ این دو دید چقدر با یکدیگر اختلاف پیدا می‌کنند که از جمله آن مسأله‌ غایات است .

طرح ایرادی دیگر بر بیان ارسطو

شیخ بعد از این یک ان قلت قلتی را از طرف معترضین ارسطو طرح می‌کند و جواب می‌دهد . اشکال این است که ما می‌بینیم در طبیعت در همین مواردی که‌ استکمال باید صورت گیرد در اینجا هم موانعی و عوائقی پیدا می‌شود و مانع‌ رسیدن طبیعت به کمال خودش می‌شود ، پس این خود یک شق دیگری است . جواب این است که وقتی می‌گوئیم طبیعت در مواردی مستکمل است معنایش‌ این است که به طبع خودش مستکمل است و اگر مانعی و عائقی نبود آن‌ استکمال صورت می‌گیرد . حال یک عائقی مانع کمال می‌شود ، این با اصلی که‌ ما بیان می‌کنیم منافات ندارد .