آیا انسان که موجودی خود آگاه است ، چگونه است ؟ این را اغلب تحلیل‌ نمی‌کنند . همان من آگاه در ما به چه صورت است ؟ مطلب را درست دقت‌ کنید : شکی نیست که من ، یک من آگاهم . یک من خودآگاهم ، یعنی به خودم‌ آگاه هستم . شما هم یک من خودآگاه هستید . این من خودآگاه چگونه است ؟ آیا ذات من یک چیز است و آگاهی این ذات یک چیز دیگر است ؟ یک صفتی‌ برای این ذات است ؟ غیر از خود ذات است ؟ یعنی من یکی است و آگاهی‌ چیز دیگری است که به این من تعلق گرفته ؟ فرض کنیم که یک آگاهی وجود دارد که این آگاهی به این وجود تعلق دارد . مثل این که یک نورافکنی در اینجا افتاده ، چون این نورافکن روی این‌ خود افتاده ، من به این خود آگاهم . اکثر همین جور فکر می‌کنند ، چون‌ آگاهی ما راجع به اشیاء از این قبیل است ، یعنی شبیه این مطلب است . ما به اشیاء که آگاه هستیم ، وجود آن اشیاء یک چیز است ، و آگاهی ما به‌ آن اشیاء چیز دیگری است . این آگاهی ما مانند این است که گوئی از درون‌ ما یک نورافکنی است که روی اشیاء افتاده ولی اگر الان مثلا من آگاهم که‌ یک اتومبیل در حال عبور از اینجا است ، اتومبیل خودش یک وجود فی‌نفسه‌ دارد ، ولی از ذهن من یک نورافکنی روی آن افتاده که من به موجب آن‌ نورافکن دارم می‌بینم . اگر این نورافکن و این پرتو ذهنی در ذهن من نبود ، آن اتومبیل هم مثل هزاران اشیاء دیگر می‌شد . آن هم می‌آمد و از اینجا می‌رفت بدون آن که من بدان آگاه باشم . هزاران شی‌ء دیگر در عالم وجود دارند که می‌آیند و می‌روند و من از آنها بی‌خبرم ، چون در ذهن من پرتوی روی‌ آنها نمی‌افتد . ولی اشیاء خاصی که به دلیل خاصی پرتوی از ذهن من روی آنها می‌افتد ، من به آنها آگاهم . در اینجا می‌گوئیم علم غیر از معلوم است . علم یک پرتو ذهنی است قائم به ذهن من ، و معلوم یک وجود عینی است در خارج .