آن مطلب این است که شیخ می‌گوید : عقل باریتعالی به اشیاء به نحو عقل‌ بسیط است ، نه به آن نحوی که در نفس هست ، که این علوم به ترتیب‌ زمانی مترتب بر یکدیگر هستند . در مراتب علم واجب تعالی تقدم و تأخر رتبی هست ، بدون آن که تقدم و تأخر زمانی باشد . در اینجا کلمه عقل بسیط را بکار برده و اشاره می‌کند که در کتاب نفس راجع به آن توضیح داده است‌ . این هم یک سخن خوبی هست که اول بار هم شیخ این را گفته و بعد شیخ‌ اشراق آن را تعقیب کرده و بعد هم ملاصدرا و دیگران دنبال کرده‌اند . این‌ مطلب نیز احتیاج به توضیح دارد .

عقل بسیط اجمالی خلاق صور تفصیلیه

مطلبی درباب نفس گفته‌اند که با نظریه شعور ناآگاهی که امروز در روانشناسی کشف شده خیلی قریب است . عرفا نیز در این زمینه حرفهائی‌ دارند . آن مطلب این است که شیخ در آنجا می‌گوید : " العقل البسیط الاجمالی خلاق الصور التفصیلیة . " می‌گوید که انسان به مرتبه‌ای از تعقل‌ می‌رسد که به نحو بسیط و اجمال ، و بدون آن که کثرتی در کار باشد ، و به‌ نحو وحدت ، معقولاتی را واجد می‌شود . علم بسیط اجمالی یعنی علمی که بدون‌ ترکب و تکثر و تفصیل و به نحو وحدت و بساطت و اجمال باشد . انسان‌ دارای عقلی می‌شود که در مرتبه آن عقل ، به نحو وحدت و بساطت و اجمال‌ معقولاتی را واحد می‌شود . و بعد آن مرتبه وحدت و بساطت و اجمال خلاق و آفریننده مراتب تفصیلی می‌گردد . یعنی انسان در آن واحد یک چیز را هم‌ می‌داند و هم نمی‌داند . این یعنی چه ؟ در یک مرتبه‌ای از شعور و ادراکش‌ آن را می‌داند ، و در مرتبه دیگری از شعور و ادراکش آن را نمی‌داند . و به‌ تعبیر دیگر : آن را به نحو بسیط و وحدت و اجمال می‌داند ، و به نحو تفصیل‌ و کثرت و ترکیب آن را نمی‌داند . در مقام مثال چنین توضیح می‌دهند : آنچه را که ما ملکات علمی می‌نامیم‌