چطور ؟ اینها معقولند یا معقول نیستند ؟ بله ، معقولند ، ولی در این جا معقولیتشان عین عقلیتشان است. یعنی در اینجا عقل با معقول دو چیز نیست. به شیخ می‌گوئیم شما که به این مرحله رسیدی که در نظام علمی لااقل عقل و علم را یکی بدانی ، چرا اساسا می‌آیی و چنین فرض می‌کنی ؟ از اول بیا بگو نظام عینی ، عین نظام علمی است .

مقایسه نظریه شیخ اشراق و شیخ‌الرئیس

در فرضیه شیخ اشراق نقصی هست که در کلام شیخ نیست ، همچنان که در فرضیه شیخ یک‌نقص است . نقص نظریه شیخ اشراق این است که طبق این‌ نظریه اثبات علم قبل از معلوم مشکل است ، چون علم عین معلوم می‌شود . و حال آن که یک مسأله این است که ذات حق تعالی یعلم الاشیاء من الازل ، نه‌ فقط یعلم الاشیاء حین وجودها . در علم حضوری ، تقدم علم بر معلوم معنی‌ ندارد ، علم عین معلوم است . اگر معلوم حادث است علم هم حادث است . ولی در فرض شیخ که نظام علمی را جدا از نظام عینی می‌داند ، این نظام‌ علمی ازلی است ، با این که در نظام عینی یک سلسله امور حادث داریم . پس [ در نظریه شیخ اشراق ] ، اشکال علم قبل از معلوم که لااقل در اسلام‌ جزء ضروریات است ، و در احادیث هم روی این مطلب تکیه شده که عالم اذلا معلوم ، قادر اذلا مقدور ، باقی می‌ماند و با اینها جور درنمی‌آید . در نظریاتی که بعدها آمده‌اند و ارائه کرده‌اند ، در آن نظریات هم نقص‌ نظریه شیخ برطرف شده است . و هم نقص نظریه شیخ اشراق . حالا عبارات را بخوانیم ، ببینیم به کجا می‌رسیم .