آن لوله خودکار وجود داشت . نه به صورت کثرت که یکی " الف " باشد و دیگری " ب " و دیگری " سین " و . . . آن مرکب داخل خودنویس نه شکل‌ دارد و نه به صورت تفصیل است . پس این در آن وقت هم وجود داشت و هم‌ وجود نداشت . به نحو جمعی و بساطت وجود داشت ، و به نحو کثرت وجود نداشت .
این که گفتیم با اندک تفاوت ، آن تفاوت اندک هم نیست . در اینجا مرکب از جای خودش تنزل می‌کند و دومی را خلق نمی‌کند . یعنی همان مرکب‌ نقل مکان می‌کند و [ از داخل خودنویس به سطح کاغذ می‌آید ] . وقتی که‌ اینجا آمد دیگر آنجا خالی شده و آنجا وجود ندارد . ولی در این مثالهائی‌ که [ در مورد علم ] می‌گوئیم ، [ علم بسیط ] مبدأ خلاق و مبدأ آفریننده‌ است . المال ینقص بالنفقة والعلم یزکو بالاء نفاق . مال چون مادی است ، وقتی که خرج می‌شود ، از مخزنش کاسته می‌شود ، از آن جائی که جمع بوده کم‌ می‌شود . ولی خصوصیت علم این است که هر مقدار هم که انفاق بشود ، اگر زیاد نشود کم نمی‌شود . چون نسبت آن نسبت خلاقیت و آفرینندگی است .
این تشبیهی است که البته در این جهت بیان می‌کنند ، کما این که درباب‌ اصل وجود و آفرینش هم همین حرف زده می‌شود . مولوی می‌گوید :

متحد بودیم و یک گوهر همه

بی سرو بی‌پا بدیم آن سر همه

یک گهر بودیم همچون آفتاب

بی‌گره بودیم و صافی همچوآب

چون به صورت آمد آن نور سره

شد عدد چون سایه‌های کنگره

کنگره ویران کنند از منجنیق

تا رود فرق از میان این فریق [١]

به هر حال این را عقل بسیط می‌گویند . یعنی معقول بودن اشیاء متکثر به‌ نحو بساطت در یک مرتبه‌ای ، که هم در آن مرتبه موجود است و هم در آن‌ مرتبه موجود نیست . به نحو بساطت و اجمال و وحدت موجود است ، و به‌ نحو تفصیل

[١] [ مثنوی مولوی / دفتر اول ، صفحه ١٦ چاپ کلاله خاور ] .