حضور دارد ، نه این که صورتی از فعل حضور داشته باشد . خود فعل اصلا غایب‌ نیست که نیازی به این باشد که با صورت معلوم واقع شود . ولی در علم قبل از معلوم ، قهرا آن علم یک چیز است و معلوم یک چیز دیگر ، زیرا که علم قبلا وجود دارد و بعد معلوم وجود پیدا می‌کند . مثل‌ همان مثالهائی که درباب مهندس و معمار و امثال آن عرض کردیم .

عالم مرتبه‌ای از علم خداوند است

شیخ اشراق گفته است که علم واجب تعالی به جهان علم حضوری است . و این حرف بسیار خوبی است . البته در عین حال که مراتب دیگر علم نفی‌ نمی‌شود ، علم واجب تعالی به اشیاء علم حضوری است . یعنی تمام اشیاء از ازل تا به ابد به وجود عینی‌شان نزد پروردگار حضور دارند . علم انسان به‌ آنچه که در دایره نفس خودش صورت می‌گیرد ، مثل علم انسان به درد کشیدن‌ خودش ، و علم انسان به لذت خودش ، علم انسان به اراده خودش ، علم‌ انسان به صورت ذهنی خودش ، علم انسان به خود صور ، نه به آن ذی‌ الصورهای خارجی ، علم انسان به خود علم خودش ، نیز علمهای حضوری است . یعنی به این دلیل انسان به اینها علم دارد که خود اینها حاضرند ، نه به‌ این دلیل که علمی غیر از وجود آنها داشته باشد و خود آنها در نفس حضور نداشته باشند . عالم و تمام ماسوی الله آنچنان در نزد ذات پروردگار حضور دارند که اراده انسان پیش انسان حضور دارد ، که افعال نفس پیش نفس‌ حضور دارند ، که انفعالات نفس پیش نفس حضور دارند . این هم چون تعبیری‌ غیر از این نداریم [ چنین تشبیه می‌کنیم ] . بنابراین عالم عین علم خداوند و عین معلوم است . ولی این کتاب ، وجود عینی‌اش از من و شما غایب است ، و چون صورتی از آن پیش من است ، این‌ کتاب هم به تبع صورت پیش من حاضر است . اما خود صورت کتاب به تبع‌ صورت دیگری پیش من حاضر نیست ، بلکه عین صورت پیش من حاضر است .