مسأله دوم که شیخ راجع به آن خیلی بحث کرده و با عبارات مختلف مطلب‌ را بیان کرده است ، این است که آیا واجب‌الوجود ، که عقل محض است و عاقل محض است ، در او عاقل و معقول یکی است ؟ یا این که عاقل غیر از معقول است ؟ ببینید ، من اکنون مطلب را با عبارت شیخ نمی‌گویم ، با عبارت دیگری می‌گویم که یک خورده روشن بشود . البته سخن شیخ هم همین‌ است .

صرف اضافه اقتضای مغایرت ندارد

به دلیل سبق ذهنهائی ، هر جا که یک سلسله اضافات پیدا می‌شود ، آدم‌ خیال می‌کند دو طرف اضافه باید متغایر باشد . چون در بسیاری از موارد می‌بیند که اینها متغایرند . مثلا از یک جا صیغه اسم فاعل و در مقابل آن‌ اسم مفعول بسازیم و بگوئیم ضارب و مضروب ، می‌گوئیم که این ضاربیت‌ مستلزم مضروبیت است . یعنی اضافه ضاربیت مستلزم اضافه دیگری به نام‌ مضروبیت است . و قهرا باید آن چیزی که این اضافه به آن تعلق گرفته غیر از آن چیزی باشد که اضافه دیگر به آن تعلق گرفته است . یعنی ضارب باید غیر از مضروب باشد ، باید ضارب یک چیز باشد و مضروب چیز دیگر . حالا نمی‌گوئیم که ضارب و مضروب باید دو کس باشند ، لااقل باید دو حیثیت‌ باشند . مثلا اگر چیزی مثل انسان ، خود ضارب خود است ، از یک حیث‌ ضارب است و از حیث دیگر مضروب است . از آن حیث که دارای دست است‌ و یک نیروئی در دست او است و دارای یک اراده است که می‌تواند اراده‌ بکند و دست خودش را حرکت بدهد و با فشار پائین بیاورد ، از این حیث‌ ضارب است . و از حیث دیگر که بدنی دارد و دارای پا یا شکم یا سینه‌ است مضروب است . آدم خودش را می‌زند ، ولی در اینجا ضارب و مضروب دو تا است . یعنی یک شی‌ء از همان حیث که ضارب است مضروب نیست . درباب محرک و متحرک این مطلب را فلاسفه با برهان اثبات می‌کنند که‌