این که وقتی موجودی خودش برای خودش حاضر باشد ، باید خودش از خودش‌ آگاه باشد ، و اگر چیز دیگری برای او حاضر باشد ، باید به او آگاه باشد .
این است که اینها معتقدند که منشأ جهل و ناآگاهی ماده و علائق ماده است‌ . وقتی ما ثابت کردیم که ذات واجب‌الوجود بری از ماده و علائق ماده است‌ ، یعنی مجرد است ، لازمه تجرد این است که او عقل محض باشد ، یعنی‌ خودآگاه باشد . گفتیم که اینها این قاعده را به این صورت ذکر می‌کنند ، که به صورت دو قاعده معکوس یکدیگر است . یکی اینکه : " کل عاقل مجرد . " و دیگر اینکه : " کل مجرد عاقل . " در آنجا که اول موجودی را پیدا کرده‌اند عاقل به ذات خودش است ، به این مطلب رسیده‌اند که " کل عاقل‌ مجرد " از عاقل بودن ذات خودش مجرد بودنش را کشف می‌کنند ، که این‌ قاعده در مورد نفس انسان می‌آید . آنچه که اول در نفس انسان درک می‌شود این است که عاقل ذات خودش است . چون عاقل ذات خودش است ، پس مجرد است .

حضور ذاتنا لذاتنا لدی

ادراک ذاتنا یری التجردا [١]

و اگر در یک موجودی اول تجردش را اثبات کردیم ، از تجردش عاقل‌ بودنش را اثبات می‌کنیم . مثل در مورد ذات واجب‌الوجود ، که اول ذاتش‌ اثبات می‌شود ، بعد تجردش اثبات می‌شود ، از اثبات تجرد ذات ، اثبات‌ می‌شود که ذات عاقل خودش است .
پس این مطلبی را که در اینجا مختصر گفتند و من یک مقدار بیشتر توضیح‌ دادم ، این بود که واجب‌الوجود از آن جهت عقل محض است که مادی نیست ، مجرد است از ماده و علائق ماده ، و از آن مبرا است .

[١] [ شرح منظومه ، طبیعیات ، الفریده السادسة ، غرر فی ذکرالادله علی‌ تجردالنفس الناطقة ] .