درسهای الهیات شفا 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٠٥

به ذات است . پس مقصود از عقل در اینجا موجود مجرد از ماده و آگاه ، که قدر مسلم آن آگاه به ذات است . وقتی می‌گوئیم مجرد ، یعنی بدون تعلق‌ به ماده .

منشأ پیدایش این اصطلاح

چرا چنین اصطلاحی پیدا شده است ؟ در علوم ، اصطلاحات همیشه از یک‌ معانی ابتدائی عرفی گرفته می‌شود . قدمای فلاسفه معتقدند که فقط قوه عاقله‌ انسان ، قوه‌ای است مجرد از ماده مسلما مناط تعقل و آگاهی انسان نسبت به‌ خود و اشیاء دیگر است . از این جهت هر موجود دیگری که این خواص را داشته باشد ، آن را عقل می‌نامند . چون لفظ دیگری غیر از عقل ندارند که‌ برای او بکار برند . و حال آنکه قوه عاقله انسان قوه‌ای است از قوای نفس‌ ، و نفس موجودی است که تعلقی به ماده دارد ، و لهذا عقل [ به عنوان یک‌ موجود مجرد ] را با نفس دو چیز می‌شمارند . و عقل انسان ، مادامی که عقل‌ انسان است ، یعنی مادامی که با بدن است و با بدن زندگی می‌کند ، همان‌ نفس است ، و آن عقل مجرد به آن معنا نیست . ولی خوب ، از جهت آن‌ مشابهت این کلمه را بکار می‌برند . کمااینکه مقصود از عقل ، فکر نیست . فکر ، اندیشه کردن است ، نوعی‌ عمل است . عملی است که در میان اندیشه‌ها و تصورات و تصدیقات پیدا می‌شود . پس اگر در مورد مجردات یا در مورد ذات واجب تعالی ما اصطلاح عقل یا عقل محض را بکار می‌بریم نباید منشأ اشتباه شود ، کمااینکه این اشتباهات‌ در تعبیرات امروزیها خیلی زیاد است ، مخصوصا در ترجمه‌ها . در ترجمه‌ها اگر کلمه‌ای ر ا یک ذره این طرف و آن طرف کنیم ، و با اندک تفاوتی‌ کلمه‌ای را به جای کلمه دیگر بگذاریم ، یک وقت می‌بینیم که منشأ یک‌ اشتباه عظیم و فاحشی می‌شود . مثل یک زاویه کوچکی است که میان دو خط پیدا می‌شود ، که این دو را از انطباق یا موازات خارج می‌کند و بعد شما می‌بینید که چقدر بین آنها فاصله می‌افتد . عقل به معنی فکر نیست . مثلا اگر گفتند واجب‌الوجود عقل محض است ،