مطلق وجود دارد یا ندارد ؟ باز هم این مطلب را مخصوصا تأکید می‌کنیم که‌ این وجود مطلق اوسع و اشمل است از تعبیری که امروز می‌گویند . وجود مطلقی‌ که امروزیها در مقام اثبات یا نفی آن برمی‌آیند در مقابل وجود مقید و محدودی که حکما می‌گویند قرار ندارد ، بلکه در مقابل یک وجود محدود خاص‌ که همان موجود متغیر و نسبی است قرار دارد . وقتی موجود متغیر شد لازمه‌ متغیر بودن آن نسبی بودن آن است ، اگر چه لازمه نسبی بودن متغیر بودن‌ نمی‌باشد . موجود نسبی یعنی موجود مشروط به شرایط و به زمان و مکان . در مقایسه با این زمان وجود دارد و در مقایسه با زمان دیگر وجود ندارد . بنابراین وجود بطور مطلق بر او حمل نمی‌شود ، بطور نسبی حمل می‌شود . اگر از ما بپرسند آیا سعدی وجود دارد ؟ می‌گوئیم که سعدی در زمان خودش وجود دارد ، در غیر زمان خودش مثلا در قبل از قرن هفتم وجود نداشته است و بعد از قرن هفتم هم وجود نداشته است . شیئی که مقید به مکان است نیز چنین‌ است که در غیر آن مکان وجود ندارد . مثلا آیا این کتاب وجود دارد ؟ این‌ کتاب در اینجا وجود دارد ولی در آنجا وجود ندارد . اما وجود مطلق آن‌ وجودی است که این قیود و شرایط را نمی‌پذیرد ، نمی‌شود گفت که در اینجا وجود دارد و در آنجا وجود ندارد ، در آسمان وجود دارد و در زمین وجود ندارد و یا بالعکس ، در این زمان وجود دارد و در آن زمان وجود ندارد ، و نمی‌شود گفت با این شرایط وجود دارد ولی با آن شرایط وجود ندارد . معلولها چنین هستند که به شرط وجود علتشان موجودند و با عدم وجود علت‌ موجود نیستند .

دلایل منکرین وجود مطلق

کسانی که می‌گویند وجود مطلق وجود ندارد ، از دو راه این مطلب را بیان‌ می‌کنند : یکی از این راه که می‌گویند وجود مطلق مساوی با نیستی است ، باید بگوئیم وجود چه چیزی [ تا از نیستی بیرون آید ] . و " چه چیزی " همان ماهیت است . آنکه ما به آن ماهیت می‌گوئیم آنها چیز می‌گویند . از نظر آنها باید گفت