درسهای الهیات شفا 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٦٣
صبی جوهری است که در او یک سلسله تغییرات کمی و کیفی پیدا میشود و رجل میگردد . این تغییرات همه تدریجی و علی سبیلالحرکة است . ما یک سلسله تغییرات دفعی هم داریم که استکمال هست ولی تغییر تدریجی نیست ، بلکه تغییر دفعی است . مثل کون العالم من الجاهل ، تبدیل شدن جاهل به عالم . در اینجا حرکتی در کار نیست که تدریجا جاهل خود به خود تبدیل به عالم شود ، همانطور که صبی رجل میشد . ( ممکن است ) که مثلا در یک وقت در اثر تعلم یا تفکر شخص عالم شود . بنابراین بیان ارسطو شامل استکمالات دفعی نیست . علاوه بر این استکمالات تدریجی هم که ارسطو آن را بیان کرده خود بر دو قسم است که بیان ارسطو فقط شامل یک قسم آن است ، و قسم دیگر را شامل نمیشود . پس این یک ایراد که بر حرف ارسطو وارد شده ، که ارسطو استیفای اقسام را نکرده است . سؤال : در استکمال دفعی مادهای نیست که استکمال شود . استاد : فرق نمیکند دفعی و غیردفعی . - : اینکه شما میفرمائید جاهل عالم میشود در اینجا مادهای نیست که استکمال صورت گیرد . اگر ماده باشد حرکت هم حتما در آن هست . استاد : نه ، ارسطو و ابوعلی و امثال اینها تبدیل آب به هوا و مانند این را هم دفعی میدانند . به عقیده اینها در این مورد آنا صورت مائیت زایل میشود و صورت هوائیت حادث میشود . اینها قائل به کون و فساد هستند . اینها فقط درباب بعضی از اعراض قائل به حرکت هستند ، ولی تغییرات جوهری را دفعی میدانند که از طریق کون و فساد صورت میگیرد .