درسهای الهیات شفا 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٧٣

" « من قرآن و لا تعملون من عمل الا کنا علیکم شهودا اذ تفیضون فیه و ما یعزب عن ربک من مثقال ذره فی الارض و لا فی السماء و لا أصغر من ذلک و لا أکبر الا فی کتاب مبین " [١] " و قل أنزله الذی یعلم السر فی‌ السموات و الارض »" [٢] .
در این جهت از راههای متعدد استدلال می‌شود . یکی از راه برهان انی است‌ . یعنی وقتی که به آثار و معلولات و مخلوقات او نظر می‌کنیم ، آثار و نشانه‌های عالم بودن خالق و علت و آفریننده آنها را می‌بینیم . یعنی خالق‌ ، اینها را از روی علم و حکمت و تدبیر آفریده است . معلول و مخلوق و اثر ، همانطور که بر اصل وجود مؤثر دلالت می‌کند ، گاهی نیز بر خصوصیت‌ وجود مؤثر دلالت می‌کند . مثلا خصوصیت اثر بر درجه قدرت مؤثر دلالت می‌کند . مثل این که ما از روی ویرانی زیاد یک شهر می‌گوئیم بمب منفجر شده و قدرتش خیلی زیاد بوده است . و یا کتابی که اثر یک مؤلف است ، علم و اطلاع و آگاهی مؤلف را نشان می‌دهد . ما هم وقتی به نظام عالم نگاه می‌کنیم‌ ، از کتاب عالم ، به علم خالق و آفریننده آن پی می‌بریم . این راهی است‌ که فلاسفه هرگز از این راه نمی‌روند . متکلمین از این راه می‌روند ، راه‌ غلطی هم نیست ، راه درستی است . ولی فلاسفه از این راه نمی‌روند . چرا ؟ برای این که آن اندازه را که منظور فلاسفه است ، اثبات نمی‌کند . این‌ برهان فقط اثبات می‌کند که خداوند به آنچه آفریده است عالم است . و حال‌ آن که آنچه فیلسوف می‌خواهد بیش از این است . او می‌خواهد علم غیرمتناهی‌ اثبات کند . در برهان انی ، در همان دایره‌ای که موجودات را می‌بینیم ، به عالم بودن او پی می‌بریم . مثلا چون این شی‌ء را آفریده ، می‌فهمیم که به‌ این عالم بوده این کافی نیست . در عین حال که این خود راهی است ولی‌ فلاسفه از این راه نمی‌روند .