مثال را از این حکم مستثنی می‌کنند ، " « و ان دار الاخره لهی الحیوان " [١] . آنها می‌گویند که آنجا حی محض است ، یعنی ممات و موت و ناآگاهی و بی‌خبری و بی‌حسی و لختی و این حرفها در آنجا نمی‌تواند وجود داشته باشد . همه این لختی‌ها و بی‌حسی‌ها و بی‌خبریها و دوربودنها ، جهلها و ظلمتها از مختصات طبیعت است . و در طبیعت هم آن موجودی به مرحله‌ آگاهی می‌رسد که باز این مراحل را در این طول طی کرده ، یعنی خودش را به‌ افق غیرمادی بودن نزدیک کرده است . هرقدر که موجود در اثر همان‌ ترکیبات کامل شود ، از مرتبه‌ای به مرتبه بالاتر می‌رود ، تا می‌رسد به جائی‌ که ذی حیات می‌شود . حیات هم خودش مراتبی دارد ، هر چه که قوس صعود بالاتر می‌آید ، به مرتبه بالاتری می‌رسد تا به مرتبه شعور و آگاهی می‌رسد .
در طبیعت نیز ، هر چه که مرتبه طبیعت پائین‌تر و پست‌تر است ، مثل‌ طبیعت بی‌جان ، از آگاهی دورتر است . و هر چه که مرتبه‌اش بالاتر می‌آید و تکامل پیدا می‌کند ، به آگاهی نزدیکتر می‌شود . البته یک مطلب دیگر هم‌ هست که این حکما برای طبیعت هم یک درجه بسیار بسیار ضعیفی از آگاهی ، در نهایت امر قائل هستند ، اما آن درجه‌ای است که اصلا غیر قابل تصور است . همانجور که وجود طبیعت آن چنان با عدم آمیخته است که جدائی‌ ناپذیر است ، و نمی‌شود مرزی برای آن قائل شد و مشخص کرد که اینجا وجود است و آنجا عدم ، و چون آگاهی هم از وجود برمی‌خیزد و ناآگاهی از عدم ، به همین ترتیب هم این آگاهی ، آن چنان آگاهی است که به هیچ وجه نمی‌شود بین آن و ناآگاهی مرز قائل شد . این است که این آگاهی برای انسان قابل‌ تصور نیست . با برهان فلسفی می‌شود اثبات کرد که در تمام ذرات هستی‌ آگاهی هست . اما این آگاهیها آن چنان آمیخته با ناآگاهیها است ، و آن‌ چنان انوار ضعیفی هستند که برای انسان قابل

[١] سوره عنکبوت / . ٦٤