- : اما اگر بگوئیم معلول نباشد چیزی از علت کم شده است .
استاد : نه ، اتفاقا این بحث خوبی است که شما مطرح می‌کنید . درباب‌ علیت دو معنا وجود دارد : یک وقت هست که علت را از آن جهت که علت است و آن کمالی که در او است و به موجب آن کمال مبدأ این معلول است ، در نظر می‌گیریم . در این‌ صورت آن کمال عین ذاتش است ، و محال است که آن کمال از او سلب شود ، کمااینکه با وجود آن کمال محال است که معلول از او صادر نشود . در این‌ حال اگر شما فرض کنید که معلول را از او بگیرید ولی کمال علیت را از او نگیرید ، فرض امر محالی را کرده‌اید ، و در عین اینکه فرض امر محالی‌ است باز هم از او چیزی کم نشده است . مفهوم انتزاعی علیت - در این‌ فرض - فعلا در اینجا وجود ندارد ولی آن کمال علیت در او وجود دارد .
البته این امر فی حد ذاته محال است .
اما اگر فرض کنیم که معلول را از او بگیریم به این وسیله که کمالی را که در واجب منشأ علیت آن معلول است بگیریم ، این امر مساوی با این‌ است که ذاتش را از او بگیریم ، چون آن کمال با ذاتش یکی است .
و / علم أنا اذا قلنا بل بینا أن واجب‌الوجود لایتکثر بوجه من الوجوه ، و أن ذاته وحدانی صرف محض حق فلا نعنی بذلک أنه أیضا لایسلب عنه‌ وجودات ، و لا تقع له اضافه الی وجودات ، فأن هذا لا یمکن . و ذلک لان کل‌ موجود فیسلب عنه أنحاء من الوجود مختلفة کثیره ، و لکل موجود الی‌ الموجودات نوع من الاضافة و النسبة ، و خصوصا الذی یفیض عنه کل وجود ، لکنا نعنی بقولنا انه وحدانی الذات لایتکثر أنه کذلک فی ذاته ، ثم ان‌ تبعته اضافات ایجابیة و سلبیة کثیره فتلک لوازم للذات معلولة للذات ، توجد بعد وجود الذات ، و لیست مقومة للذات و لا أجزاء [١] لها .

[١] اجزاء غلط است باید جزء باشد . احتمالا اشتباه از نسخه است .