پيدايش مذاهب - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٠ - زمينهها و عامل نهايى
تشويق به انتخاب جادّه اوّل كند، ولى در عين حال خودتان را آزاد مىبينيد كه جادّه دوّم را انتخاب كنيد، زيرا عامل نهايى كه اراده است در اختيار شماست.
مثال ديگر: براى روشن شدن يك لامپ يا جارى شدن آب از سيستم لولهكشى، عوامل زيادى لازم است، وجود توربينهاى برق و مخزن آب و نيز سيمكشى دقيق، و همچنين مادّه انرژىزا براى به كار انداختن توربينها، و يا تلمبههاى آب و مهندسين و كارگرانى كه بر اين امور نظارت كنند، همه اينها لازم است و تا نباشند نه چراغ را مىتوان روشن كرد و نه آب را در لولهها جارى ساخت، ولى وجود تمام اينها نيز به تنهايى كافى نيست، بلكه زدن كليد چراغ و گرداندن شير آب هم لازم است، و بدون آن، اين پديدهها وجود نخواهد يافت.
در مورد اعمال انسان، زمينههاى اقتصادى، تربيتى، فرهنگى، سياسى، وراثتى و مانند آن در بالاترين حد در حكم لولهكشى، تلمبه، چاه آب، مواد انرژىزا و ...
مىباشد، امّا اراده ما لااقل مانند گرداندن شير آب و زدن كليد برق است، يعنى سرانجام، عاملِ تعيينكننده سرنوشتِ فعل، به دست ماست.
اين سخن به آن معنا نيست كه ما نقش مؤثّر عوامل ديگر را ناديده بگيريم، بلكه به اين معناست كه آنها جبرآفرين نيستند و اختيار را هرگز از ما سلب نمىكند و به همين دليل در برابر زمينههاى نامساعد، مسئوليّت از ما سلب نمىشود، همان طور كه در شرايط مساعد، انجام وظيفه كردن نيز اجبارى نيست، اگر چه درجه حسن و قبح عمل در زمينههاى مساعد و نامساعد، متفاوت است و از آن بالاتر اين كه انسان در بيشتر مواقع مىتواند با اراده خود زمينههاى مساعد را ايجاد كند و از زمينههاى نامساعد بكاهد.
توجّه به اين حقايق به قسمت زيادى از سؤالات اين بحث پاسخ مىدهد.