پيدايش مذاهب - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٨١ - ب) مذهب و درك عقلى
عبور از اين گذرگاههاى سه گانه (موادّ لازم، كمّيّت لازم، كيفيّت لازم) نه تنها براى رسيدن به تركيب يك خون سالم و زنده، لازم است، بلكه براى ساختن هر مادّه شيميايى، يا ابزار فيزيكى و مكانيكى، و حتّى ساختن يك ابزار ساده و يك كلبه محقّر در عصر حجر نيز لازم بوده است، و اين است رمز اين حقيقت كه هر سازمان منظّمى انسان را خواه ناخواه به ياد مبدئى از عقل و دانش و هوش مىاندازد كه هيچ گاه او را نديده است.
٣- نظام جهان نزد انسانهاى نخستين
انسانهاى عصر حجر جديد و قديم و يا عصر مس، مفرغ و آهن، هر قدر از اسرار سازمانهاى اين جهان بىخبر بوده باشند و اطّلاعاتشان از ساختمان طبيعى موجودات، كم و ناچيز بوده باشد، ولى بسيارى از نظامات اين جهان را كه نظر هر بينندهاى را به خود جلب مىكند، خواه ناخواه، مىديدند.
آنها هرگز تركيب خون و اعمال حياتى آن را نمىدانستند، ولى مىديدندكه هر سال از خاكِ مرده، انواع گياهان زيبا، رنگارنگ، دلانگيز، با چهره و ساختمانى ظريف و دقيق مىرويد.
بسيارى از درختان ميوه در آن روز به طور وحشى با طعم و چهرههاى متفاوت وجود داشتند كه همه از يك آب ساده و خاك تيره مايه مىگرفتند.
آنها مىديدند كه نظام طلوع و غروب ماه و خورشيد و ستارگان و تغيير تدريجى شب و روز و فصول چهارگانه با دقّت خاصّى همه روزه يا همه ساله تكرار مىگردد و جهان طبيعت را در يك گردش حياتى منظّم پيش مىبرد.
انسان آن روز به اعضاى پيكر خود كه نگاه مىكرد، ساختمان ظاهرى اعجاب آور چشم، گوش، زبان، دست و پا را به اجمال مىفهميد، به خصوص در مقايسه آن با