معاد از ديدگاه عقل و نقل - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٧٩
و اما سخن از حشر بقيه موجودات در دو آيه ديگر مطرح شده است:
و هيچ جنبندهاى در زمين نيست و نه هيچ پرندهاى كه با دو بال خود پرواز مىكند، مگر آن كه آنها [نيز] گروههايى همانند شما هستند. ما هيچ چيزى را در كتاب فرو گذار نكردهايم سپس [همه] به سوى پروردگارشان محشور خواهند گرديد. «١» و آن گاه كه وحوش را همى گرد آرند. «٢» غالب مفسران ذيل اين آيات بحث كردهاند كه با توجه به اين آيات و روايات ذيل آنها و مطالعه و تجربه در عالم موجودات معلوم مىگردد كه آنها هم در حدّى از فهم و شعور و اختيار برخوردارند و به همان نسبت مكلّف مىباشند و حشر و حساب و كتاب دارند. «٣» البته اين كه موجودات و حيوانات وحشى بعد از محشور شدن چه وضعى دارند؟ سرانجام كارشان چه مىشود؟ و ... در كلام خداى تعالى و در اخبار قابل اعتماد چيزى كه از اين اسرار پرده بردارد، نيامده است.
ازدحام محشر به طور طبيعى در روز حشر ازدحام بى سابقه و بس سنگينى خواهد بود و يكى از عقبهها و هولهاى قيامت حضور در همين اجتماع و ازدحام فوقالعاده است.
روايات زير اين صحنه هولناك را چنين به تصوير كشيدهاند:
١- امام باقر عليه السلام مىفرمايد:
در روز قيامت همه مردم در يك مكان جمع مىشوند در حالى كه عريان و پا برهنهاند و آن قدر مكث آنان در آن ازدحامِ بى سابقه طول مىكشد كه عرق شديد بدنشان را فرا مىگيرد و نفس بر آنان تنگ مىگردد و اين وضع پنجاه سال ادامه دارد «٤»