درس سيزدهم: پاداش و كيفر پيرامون پاداش و كيفر اخروى در آيات و روايات فراوان سخن رفته است. با اين وصف پرسش‌هايى نيز هنوز مطرح است. يكى از شبهه‌هايى كه با توجه به وجود كيفر اخروى- كه اصل آن حداقل از جانب اديان آسمانى از جمله مسيحيت و اسلام قطعى است- توسط بعضى از عالمان غربى مطرح شده، وجود جهنّم و عذاب اخروى است.
آنان، وجود جهنم را ناهمگون و ناسازگار با حكمت، عدالت و رحمانيت خدا تلقى كرده‌اند. موريس مترلينگ، فيلسوف مشهور بلژيكى در اين مورد گويد:
به نظر من، اهانتى كه تاكنون به مقام خدا شده، اين است كه گفته شود: خدا جهنم را خلق كرده است. بشر ابتدايى كه تصور اوليه جهنّم متعلق به اوست، تمام رذايل و پستى‌ها، حقد و كينه و وحشى‌گرى‌ها را ناشى از جهنم مى‌دانست. بزرگ‌ترين و بهترين مذاهب عالم نيز چون نتوانسته از چنگ تصور جهنّم خلاص شوند، كوركورانه به وجود آن اعتقاد حاصل كردند. «١» برتراند راسل فيلسوف مشهور نيز مى‌گويد:
فكر مى‌كنم اين عقيده كه آتش جهنّم يك نوع مجازات براى گناهكاران است، عقيده‌اى ظالمانه باشد. «٢» اين محققان كيفر را با رحمانيت مطلقه خداوند ناسازگار دانسته‌اند يا آن را غير متناسب شمرده‌اند و يا بر جاويد بودن آن اشكال كرده‌اند.