خلاصه درس‌ مسأله پاداش و كيفر از نگاه بعضى با عدالت و حكمت خداوند سازگار نيست و منافات دارد. آنها گفته‌اند مجازات در آخرت موجه نيست زيرا در مجازات، تنبيه مجرم، تشفى خاطر مظلوم و عبرت ديگران مورد نظر است و هيچ كدام از اين موارد در آخرت معنا ندارد. آنان مجازات آخرت را مانند مجازات قراردادى دنيا تصور كرده‌اند و بر آن ايراد گرفته‌اند، در حالى كه مجازات آخرت، نتيجه گناهان و بلكه تجسّم خود گناهان است. خداوند انسان‌ها را آفريده و به آنها قواى مختلف عطا كرده و راهنما فرستاده است تا مردم با هدايت او و كمك گرفتن از قواى مختلف خود، آخرت را آباد كنند، ولى گناهكاران از اين قواى اهدايى سوء استفاده كرده و به ويران ساختن آخرت و تهيه عذاب پرداخته‌اند و در قيامت با همين دستاوردها مواجه مى‌شوند.
وجود كيفر و پاداش اخروى مخالفتى با توحيد ناب و درك خالص ديندارانه ندارد و خداوند را از فضل و فياضيت تنزل نمى‌دهد؛ زيرا اين نظام را خود او قرار داده و خودش خواسته است كه اعمال سبب پاداش باشند و همين اراده جلوه فضل و فيض اوست.
پرسش‌ ١- انگيزه‌هاى جعل كيفر قراردادى چيست؟
٢- مجازات آخرت از چه نوعى است؟
٣- آيا پذيرفتن نظام عليت در اعمال و كيفر و پاداش آنها، سبب كنار نهاده شدن خدا نمى‌گردد؟
٤- اگر اعمال نيك علت پاداش هستند، پس فضل خدا چه مى‌شود؟
٥- اشكال‌هاى وارد بر اخلاق سكولار را بنويسيد.