توجيه مجازات‌هاى اخروى‌ گذشته از اين كه ما كدام يك از نظريه‌هاى دوم و سوم را به طور قطعى بپذيريم، باز درمورد اصل وجود عذاب و كيفر اخروى سؤالاتى مطرح است، مثلًا اين كه چرا خداوند بندگان گناهكار را كيفر مى‌دهد؟ آيا رحمت واسعه الهى اقتضا ندارد كه همه گناهان را عفو كند؟ اگر بحث انتقام گرفتن باشد كه خداوند مظلوم واقع نشده تا انتقام بگيرد و بنده‌اى هم كه مورد ظلم و ستم قرار گرفته، در قيامت از مشاهده عذاب گناهكار سودى نمى‌برد و ...؛ پس چه توجيهى براى عذاب آخرت وجود دارد. در اين زمينه توجيه‌هاى مختلفى ذكر شده كه بعضى از آنها قابل قبول نيست و بعضى موجه و متين هستند.
توجيه‌هاى ناموجه‌ ١- بى‌نيازى فعل خدا از توجيه، بعضى از عالمان (بخصوص عالمان اشعرى مذهب) مطرح كرده‌اند كه كارهاى خداوند همه‌اش نيكو و عدل است و ما نمى‌توانيم وجه آن را درك كنيم و سؤال از آن بى جا است. آنان به گمان خود، به آيه ذيل نيز استناد كرده‌اند:
خداوند از كارش مورد سؤال واقع نمى‌شود. «١» اين نظريه صحيحى نيست و در جاى خود ثابت شده كه حسن و قبح افعال، ذاتى است و عقل آن را درك مى‌كند و اين طور نيست كه هر فعلى به خودى خود هيچ حسن يا قبحى نداشته باشد و حسن و قبح آن با توجه به امر يا نهى شارع پيدا شود. و توجيه عقلى براى پاداش و كيفر هم، حكم كردن بر خداوند نيست بلكه عقل كه نور خدايى است، وجه حكم خدا را كشف مى‌كند.
٢- عقاب ضامن اجراى تكاليف است. اگر عقابى در كار نباشد، بسيارى از