معاد از ديدگاه عقل و نقل - جمعی از نویسندگان - الصفحة ٦٠
روزى داده مىشوند. «١» ٣- آياتى كه دلالت بر معذّب بودن كافران قبل از وقوع قيامت دارد؛ از جمله:
صبح و شام بر آتش عرضه مىشوند و روزى كه رستاخيز بر پا شود [ندا مىرسد كه] فرعونيان را در سختترين عذاب درآوريد. «٢» اين آيه به طور صريح دلالت دارد كه بعد از مرگ، صبح و شام آل فرعون را در معرض آتش قرار مىدهند و روز قيامت آنان را در شديدترين عذاب وارد مىسازند.
علاوه بر اين، تعبير «صبح و شام» نيز دلالت دارد كه مرحله در معرض آتش قرار دادن قبل از قيامت است چون با وقوع قيامت ديگر خورشيد و طلوع و غروبى نيست تا صبح و شامى باشد. صبح و شام مربوط به اين دنيا است. «٣» ٤- آيه «قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا» (غافر: ١١) نيز دلالت بر زندگى برزخى دارد؛ زيرا در اين آيه، دو ميراندن و دو زنده كردن بعد از آن ذكر شده است. گرچه انسانها از مواد مرده و بى جان خلق شدهاند و به بيان قرآن مردهاى بودهاند كه خداوند آنان را زندگى بخشيده «٤»، ولى چون اين زنده كردن بعد از ميراندن نيست، منظور آيه نمىباشد. آيه به دو ميراندنى نظر دارد كه بعد از حيات دنيا حاصل مىشود و دو احيا و زنده كردنى كه بعد از آن دو ميراندن واقع مىشوند.
بنابراين منظور از ميراندن اول، ميراندن از عالم دنيا و انتقال به برزخ است و منظور از احياى اول، زنده كردن و حيات بخشيدن در عالم برزخ؛ همچنين ميراندن دوم براى انتقال از عالم برزخ به قيامت و زنده كردن دوم، حيات بخشيدن در قيامت براى ورود به بهشت يا دوزخ مىباشد. علامه طباطبايى ذيل اين آيه مىنويسد:
آنها (كافران) نگفتند: «خداوندا ما را سه بار زنده كردى و دو بار ميراندى»، چون آنها مىخواستند به زنده كردن و ميراندنهايى اشاره كنند كه سبب يقين آنها به آخرت شده است