خلاصه درس‌ برهان حكمت و عدالت اثبات كننده معادند. براساس برهان اول خلقت بدون غايت و غرض صحيح، عبث و باطل، و خلقت با غرض وهمى نيز سرگرمى و بازى است و خداوند منزّه از هر دو است.
از طرف ديگر خداوند گرچه به جهت بى نيازى مطلق، غايت شخصى از آفرينش ندارد ولى خودِ آفرينش بى غايت نيست‌ معاد از ديدگاه عقل و نقل ٤٥ دلبستگى‌ها ص : ٤٤ و به سوى هدفى روان است و هيچ عاملى هم نمى‌تواند مانع از رسيدن آن به هدفش باشد چون خداوند بر همه موانع غالب است. با توجه به موارد فوق اگر آخرت در كار نباشد، آفرينش عبث خواهد بود و فعل عبث از خداوند صادر نمى‌شود.
براساس برهان دوم، اجراى عدالت لازم و ضرورى است و دنيا نيز ظرفيت اجراى كامل عدالت و پياده شدن نظام پاداش و كيفر را ندارد و اگر جهان ديگرى براى اجراى عدالت نباشد، مستلزم آن است كه خداوند با ظالم و نيكوكار به يك گونه رفتار كرده باشد و اين خود، ظلم و بر خداوند محال است. بنابراين قطعاً جهان ديگرى براى اجراى عدالت وجود دارد.
پرسش‌ ١- فرق عبث با لهو و لعب چيست؟
٢- غايت فعلى و فاعلى را تعريف كنيد و معلوم نماييد كدام يك بر خداوند محال است؟
٣- عواملى كه عمل را عبث مى‌گردانند، بنويسيد.
٤- آيا دنيا ظرفيت اجراى عدالت را دارد؟
٥- اگر آخرت نباشد چه محظورى پيش مى‌آيد؟ يك آيه در اين مورد بنويسيد.