استوار است و يا دليل آنها فقط استبعاد عقلى است. در جواب مى‌گوييم اين طور نيست كه هر كس به هر دليل، خدا، نبوت، معاد يا بخشى از اصول و ضروريات دين را نشناخت مخلّد در عذاب باشد. بسيارى از اينان كه نشناخته و معتقد و پاى‌بند نگشته‌اند، جاهل قاصرند و حكمشان به دست خدا و مطابق علم و حكمت حق تعالى است. بسيارى چون منكر، مستكبر و حق ستيز نيستند، بالاخره با شفاعت اولياى خدا وارد بهشت مى‌شوند يا از جهنم نجات مى‌يابد. خداوند معاندان حق ستيزى را كه عَلَم مخالفت با حق را آگاهانه برافراشته و مستكبرانه راه كفر پيش گرفته‌اند، مخلّد در عذاب مى‌كند و عذاب جاويدان آخرت هم نه براى اصلاح آنها و نه كيفر قراردادى، بلكه عين عمل و دستاورد خود آنهاست. آنها خودشان آگاهانه و مختارانه عذاب جاويد آخرت را بر بهشت و سعادت ترجيح داده‌اند و هر چه پيامبران و اولياى خدا سع معاد از ديدگاه عقل و نقل ١٦٨ فهرست منابع ص : ١٦٧ ى كردند و انذار نمودند و هشدار دادند، نپذيرفته، از كفر، شرك، ظلم و ستيز دست نكشيدند. بنابراين عذاب جاويد اين عده نه تنها غير معقول و مستبعَد نيست بلكه كاملا معقول و پذيرفتنى است.
ادله مخالفان خلود ١- انسان‌ها بر فطرت توحيد متولد شده‌اند و كافران اين فطرت را پوشانده و مدفون كرده‌اند ولى در حاق وجودشان وجود دارد و بالاخره آن فطرت بعد از مدت‌هاى طولانىِ عذاب، آشكار مى‌شود و شايستگى نجات از جهنم را مى‌يابند.
جواب: گرچه خداوند همه انسان‌ها را بر فطرت توحيد آفريده امّا قدرت و اختيار تغيير و تبديل اين فطرت را هم به آنها داده است. آنها با اختيار خود و برخلاف رضايت خدا، با اصرار بر كفر، شرك، ظلم و ستم، فطرت انسانى و توحيدى خود را از بين برده و به درنده‌اى حق ستيز تبديل شده‌اند كه جز شايستگى جهنم را ندارند. از طرف ديگر بر فرض كه بعد از مدت‌هاى طولانى عذاب، فرد جهنمى به فطرت توحيدى‌اش برگردد و توبه كند، دار قيامت كه دار توبه و عمل‌