معاد از ديدگاه عقل و نقل - جمعی از نویسندگان - الصفحة ١٥٦
در جهنم جاودانه معذّب خواهند بود. اينان هيچ گونه زمينهاى براى نجات از جهنم يا عذابى كه همان صورت ملكوتى اعمال و رفتار خودشان است، ندارند.
چه بسا بتوان جاهلان مقصرى را كه روحيه عناد و حق ستيزى دارند، به اين گروه ملحق ساخت؛ زيرا آنان نيز هم راه ظلم و ستم را رفتهاند و هم با وجود توان و امكان براى شناخت حق و حقيقت و عمل و التزام به آن، كوتاهى كردهاند كه اين كوتاهى خود ظلمى عظيم است و روحيه حق ستيزى را هم دارند كه اگر بر فرض حق هم برايشان آشكار مىشده نمىپذيرفتند و حكم به عذاب جاويدان آنها نيز بعيد نيست و عقل از پذيرفتن آن ابا ندارد و اما كسانى كه عالمانه راه كفر و ظلم را پيشه كردهاند، ولى در حاقّ وجودشان استكبار و حق ستيزى نبوده و غلبه هوا و هوس و دنياطلبى آنان را به اين راه كشانده، قطعاً جهنمى هستند و وعيد خلود هم شامل حالشان مىشود؛ ولى خلود در مورد آنان به معناى زمان بسيار بسيار طولانى است. اما بعد از گذشت آن زمان كه مقدارش را فقط خدا مىداند و از حساب و اندازه ما بيرون است، آنها يا از عذاب نجات پيدا مىكنند و جهنم بر آنان عذاب نخواهد بود و يا از جهنم نجات مىيابند، گرچه شرط ورود به بهشت را ندارند و ممكن است در جايى غير از بهشت و جهنم وارد گردند.
همچنين است حال جاهلان مقصّرى كه روحيه عناد و ستيز با حق را نداشتهاند.
اينان به نجات يافتن از عذاب جهنّم اولىتر از گروه قبل هستند و حتى ممكن است بعد از مدتهاى بسيار طولانى و سوختن رذايل و ملكات پليدشان، فطرت توحيدى اوليه آنان خالص گردد و علاوه بر نجات از جهنم، به شفاعت شافعان، اجازه ورود به بهشت را هم پيدا كنند.
و اما جاهلان قاصر بنابر آيات قرآن، امرشان با خدا و بسته به اراده او (جل شأنه) است. قرآن كريم مىفرمايد:
وعدهاى ديگر [كارشان] موقوف به فرمان خداست. يا آنان را عذاب مىكند، يا توبه آنها را