ما همان‌طور كه دو چشم ظاهر داريم، دو چشم باطن هم داريم و اين دو چشم باطن براى درك حقايق باطنيّه برزخيّه ممثّله بايد باز و روشن شوند. بايد چشم باز شود تا بتواند ارتباط و اتّصال برقرار كند. برخى اولياى خدا بوده‌اند كه به اين شهود رسيده‌اند. گاهى در شب قدر براى بعضى از اولياى خدا (پرده‌ها) كنار مى‌رفته و مشاهده مى‌كرده‌اند. گاهى به دلايلى، نصيب يكى از اولياى خدا شهود زياد بوده و ناديدنى‌ها را مشاهده مى‌كرده‌اند. مرحوم حاج‌هادى ابهرى از دوستان و به تعبيرى از استادان بعضى بزرگان و خيلى بكّاء[١] بود. به گمانم، بنده در سنّ كودكى خدمت ايشان رسيده بودم. ايشان با پدرم دوست بودند و در «نجف» به منزل ما مى‌آمدند. بعدها شنيديم اين بزرگوار چقدر اهل شهود و مشاهده و چشمانش باز بوده.[٢] از ايشان نقل كرده‌اند بعد از فوت پدرش، بعضى از شب‌ها كه مى‌خواسته بخوابد، روح پدرش سراغ او مى‌آمده و مى‌گفته: پسرم! دو ركعت نماز براى من بخوان و بعد استراحت كن. ايشان هم بلند مى‌شده و دو ركعت نماز براى روح پدرش مى‌خوانده است. بعد از آن هم، مادر، اقوام و همه اموات مى‌آمده‌اند و مى‌گفته‌اند دو ركعت نماز براى ما هم بخوان. شايد اين چنين اتّفاقاتى براى ما هم بيفتد؛ ولى ما درك نكنيم؛ چون چشم باطن ما نمى‌تواند قالب لطيف آنها را درك كند. حال يا چشم ما نابيناست يا مشكل ديگرى در كار است كه در هر حال، مربوط به خود انسان مى‌شود.

همچنين از بعضى از اوليا نقل مى‌كنند كه در بيابان مى‌گفته‌اند اذان صبح شد و وقتى از آنها مى‌پرسيدند: آقا شما از كجا فهميديد؟ مى‌فرمودند كه: ملائكه شب رفتند و ملائكه روز آمدند.[٣] وقتى انسان به شهود رسيد، بركات بى‌حدّ و حصرى را تجربه خواهد كرد.

خلاصه اينكه ارتباط انسان با موجودات غيبى (البتّه با آن دسته از موجودات كه امكان دارد در قلمرو حسّ انسان قرار بگيرند) به دوگونه تصوّر مى‌شود:

اوّل، ارتباط با بعضى موجودات مجرّد، مانند ملائكه اختيارى نيست؛ به اين معنا كه هر وقت انسان اراده كرد، بتواند با آنها رابطه برقرار كند؛ بلكه علاوه بر فراهم آمدن مقدّمات، اذن خداوند متعال هم بايد به آن تعلّق گيرد. ملائكه در صورت مشاهده، چه بسا به صورت انسان ظاهر شوند؛ همانند ظهور ملك روح كه براى حضرت مريم (س) به صورت بشر متمثّل شد:

«فَتَمَثَّلَلَها بَشَراً سَوِيًّا.»[٤]

دوم، برخى هم ممكن است در تسخير انسان قرار گيرند؛ چه بسا احتمال اختيارى بودن ارتباط با آنها مطرح باشد؛ همچون تسخير جنّ.

ميزان حضور اهالى عالم غيب در زندگى انسان‌ها

\* دايره حضور اين موجودات در حيات انسان‌ها، چه در خواب چه در بيدارى چگونه است؟

دايره حضور موجودات برزخى بسيار وسيع است و به قول بعضى از حكما، اطراف هر انسانى، بى‌حد و حصر ملائكه و قواى نامرئى ملكوت در حال رفت و آمد هستند و گاهى در خواب، براى بعضى از اهل مراقبه، نقطه شروعى ايجاد مى‌شود و بابى از فضل الهى مفتوح مى‌گردد؛ امّا همان‌طور كه عرض كردم، اينها بسيار متعدّد و متنّوع هستند.

غير از اينكه موجودات عالم ملكوت انواع دارند، هر نوعى هم داراى مسئوليّتى خاص هستند و اين بحث جاى كار بسيار دارد و اگر انسان در آيات و رواياتى كه در اين زمينه آمده است، تدبّر داشته باشد، بركات زيادى براى او خواهد داشت. ظهور قواى عالم ملكوت از يك نظر و به يك اعتبار همه جا را گرفته است. هر برگى ظهور در توحيد دارد و دفترى است از توحيد الهى.

هر گياهى كه از زمين شعر رويد

وحده لاشريك له گويد