زمينه‌هاى بازگشت در برخى از افراد بنى‌اسرائيل وجود داشت و آنچه باعث مخفى ماندن اين تمايل شده بود، حوادثى بود كه از هنگامه خروج از «مصر» تا به اين موقعيت، پى‌در پى سر راه بنى‌اسرائيل قرار مى‌گرفت. از اين‌رو، تنها فتنه و آزمايشى خاص مى‌توانست پرده از نهاد آنها بردارد. واقعه سفر حضرت موسى (ع) به طور، مجال امتحان بزرگ را فراهم آورد. سامرى دست به كار شد و به فرموده قرآن:

«فَأَخْرَجَلَهُمْ عِجْلًا جَسَداً لَهُ خُوارٌ فَقالُوا هذا إِلهُكُمْ وَ إِلهُ مُوسى‌ فَنَسِيَ؛[٢]

پس براى آنان گوساله‌اى بيرون آورد، پيكرى بى‌روح كه صداى گوساله داشت [سامرى و پيروانش‌] گفتند: اين معبود شما و معبود موسى است كه [آن را] فراموش كرده است.»

در تفسير اين آيه، در كتاب «تفسير راهنما» آمده است:

١. سامرى، از زيور آلات به دور ريخته شده بنى‌اسرائيل [يا به تعبير برخى تفاسير، زيورآلاتى كه از فرعونيان نزد بنى‌اسرائيل مانده بود][٣] تنديسى به شكل گوساله نر ساخت و آن را ارائه كرد. «عِجل» يعنى گوساله نر، توصيف «عِجْلًا جَسَداً» بيانگر اين نكته است كه گوساله به شكل تنديس بوده است، نه اينكه گوساله واقعى باشد؛

٢. ساخت گوساله زرّين به دست سامرى، پنهان و به دور از چشم بنى‌اسرائيل صورت گرفت. «أخرِج» تنها ناظر به مرحله عرضه گوساله بر بنى‌اسرائيل است و مسكوت ماندن مراحل قبل از آن (ساخت گوساله)، نشانگر مستور بودن آن مراحل از انظار عمومى است؛

٣. تنديس گوساله زرّين سامرى، نعره‌اى همانند بانگ گوساله داشت. «خُوار» يعنى صداى بلند گاو و گوساله (لسان العرب). از آنجا كه تنديس ساخته شده سامرى به شكل گوساله بود، پيداست كه صداى آن نيز همانند صداى گوساله بوده است؛

٤. سامرى، فردى ماهر در فنّ مجسّمه‌سازى و آشنا به نقاط ضعف فكرى بنى‌اسرائيل بود. تعبير «گوساله‌اى درآورد»، حاكى از شدّت شباهت مجسّمه گوساله، به شكل حقيقى آن است؛

٥. شنيده شدن صداى گوساله از تنديس دست‌ساز سامرى، مايه فريفتگى بنى‌اسرائيل و باور به معبود بودن آن شد. ذكر هر يك از اوصاف گوساله، نشانگر دخالت آن در گرايش بنى‌اسرائيل است؛

٦. سامرى، تنديس گوساله زرّين را به عنوان «اله» بنى‌اسرائيل و موسى (ع) معرّفى كرد؛

٧. گروهى از بنى‌اسرائيل در معرّفى كردن گوساله زرّين، به عنوان معبود با سامرى همراهى و همكارى داشتند؛

فعل جمع «قالوا» مى‌رساند كه عدّه‌اى در اطراف سامرى، مجتمع گشته و مرام او را ترويج مى‌كردند يا اينكه از گذشته، با او همكارى و هم‌فكرى داشتند و در زمان نمايش دادن گوساله، به ترويج عقيده باطل خود پرداختند؛

٨. بنى‌اسرائيل، داراى زمينه مساعد فكرى براى پذيرش گوساله طلايى، به عنوان معبود بودند. انتخاب شكل گوساله براى القاى بت‌پرستى و ارتداد سريع بنى‌اسرائيل، به خصوص پس از مشاهدات معجزات موسى (ع) گوياى برداشت ياد شده است؛

٩. سامرى و پيروان او، به دروغ مدّعى فراموش شدن معرّفى گوساله به عنوان معبود، از جانب موسى (ع) شدند؛

١٠. سامرى و طرفداران و مبلّغان او، پرستش گوساله را از جمله عقايد موسى (ع) وانمود كردند؛

١١. لزوم هوشيارى در برابر جعل و منتسب‌سازى عقايد انحرافى و ساختگى به پيامبران و مكتب آنان؛

١٢. بهره‌گيرى از شخصيّت‌هاى محبوب جامعه و وابسته نشان دادن افكار و رفتار خويش به آنان، از ترفندهاى رهبران ضلالت است؛

١٣. سامرى، فردى ناسپاس در برابر نعمت‌هاى خداوند و بى‌توجّه به الطاف و كمك‌هاى ويژه او بود؛

چنانچه ضمير فاعلى «نَسى» به سامرى برگردد، مراد از فراموشى سامرى، بى‌توجّهى او به عنايات الهى و نجات از فرعونيان و نزول «مَنّ والسّلوى» و تطاير آن خواهد بود؛

١٤. موسى (ع) در ديدگاه و تبليغات سامريان، رهبرى فراموش‌كار حتّى در اصولى‌ترين مسائل اعتقادى معرّفى شده است.[٤]

آنچه كه در بسيارى از تفاسير، درباره ساخته شدن گوساله توسط سامرى و صدايى كه از دهان گوساله خارج مى‌شد، آمده است، حكايت از آن دارد كه نويسندگان محترم از چند نكته غفلت ورزيده‌اند.

در اين‌باره (صداى گوساله) چند قول بيان شده است:

١. هنر و علم سامرى نسبت به صنعت، باعث ايجاد آن صدا شده، بدين توضيح كه:

جمعى از مفسّران بر اين عقيده‌اند كه سامرى با اطّلاعات خاصّى كه در زمينه توليد صدا به كمك باد و اشياء داشت، لوله‌هاى مخصوص در درون سينه گوساله طلايى كار گذاشته بود كه در اثر ورود هوا از پشت گوساله و خروج آن به صورت فشرده از آن لوله‌ها (انتهاى آنها در دهان گوساله طلايى واقع شده بود)، صدايى شبيه به صداى گاو بيرون مى‌آمد.[٥]

٢. قول دوم آنكه؛ نحوه قرار دادن دهان گوساله در جهت وزش باد، باعث ايجاد صدا مى‌شده است. بدين بيان كه، بعضى ديگر از مفسّران معتقدند، سامرى گوساله را آن‌چنان در مسير و جهت وزش باد قرار داده بود كه بر اثر وزش باد به دهان گوساله كه به شكل خاصّى ساخته شده بود، صدايى شبيه به صداى گوساله به گوش مى‌رسيد.[٦]

٣. قول سوم آنكه خداوند متعال آن صدا را از آن گوساله خارج كرد، بدين توضيح كه در حديثى از امام باقر (ع) نقل شده است كه:

«حضرت موسى (ع) به خداوند متعال عرضه داشت، بارخدايا سامرى گوساله را ساخت، صداى آن از چه كسى بود؟ خداى عزَّوجلّ در جواب از طريق وحى به او خطاب كرد: اى موسى! آن آزمايش و فتنه من بود و در آن‌باره زياد جست‌وجو مكن.»[٧]

در روايتى ديگر از راشدبن سعد آمده است، موسى (ع) به پروردگار عرضه داشت:

«بار پروردگارا! چه كسى روح در آن گوساله قرار داد؟ خداوند متعال جواب فرمود: «من.» موسى (ع) عرضه داشت: خدايا پس تو خودت گمراه كردى؟ خداوند عزَّوجلَّ در پاسخ فرمود: «اى موسى! اى سرآمد انبيا! اى پدر حاكمان! من چون اين گمراهى را در دل‌هايشان ديدم،