مى‌شود. رواياتى كه در آنها خصوصيات اين ظهور و شرايط و علامات آن به‌طور واضح بيان شده است. اين روايات، فوق تواتر بوده و شمارش آن جز براى اشخاصى كه تتبّع و احاطه كامل داشته باشند، ممكن نيست.

در خاتمه، ياد آور مى‌شويم كه دلايل ديگرى از عقل و نقل بر وجود امام عصر (ع) اقامه شده كه ما در اين مقاله در صدد بيان آن نبوده‌ايم و اجمالًا همه آن ادّله عقلى و نقلى كه در امامت عامّه دلالت دارند بر لزوم وجود امام معصوم در تمام اعصار و وجوب معرفت امام و اينكه زمين خالى از وجود حجّت نمى‌ماند كه:

«لو بقيت الارض بغير حجه لساخت باهلها؛ اگر زمين بدون حجّت بماند اهل خود را فرو خواهد برد».

بر وجود صاحب الزّمان (ع) و امامت آن حضرت نيز دلالت دارند و اگر در مقام استدلال فقط همان براهين امامت عامه را مستند قرار دهيم، در اثبات امام عصر (ع) و بقاى آن حضرت در پشت پرده غيبت كافى خواهد بود.

پى‌نوشتها:

[١]. اين مقاله در سالنامه معارف جعفرى سال ٨١- ١٣٨٠، صص ٦٠- ٧٣، چاپ شده است.

[٢]. مخفى نماند كه ملل ديگر و معتقدان به اديان معروف هم در اصل انتظار ظهور يك شخصيت روحانى براى اصلاح جهان و خاتمه دادن به ظلم و جنگ و فساد و خرابكارى و نجات ضعفاء و مظلومان، با مسلمانان همراه و متّفقند و بشاراتى كه در كتاب‌هاى آنها است منطبق به حضرت صاحب الزّمان (ع) مى‌شود كه بعضى از فضلاى معاصر آنها را استخراج نموده‌اند.

[٣]. سوره انفال (٨)، آيه ٣٩.

[٤]. سوره توبه (٩)، آيه ٣٣ و سوره فتح (٤٨)، آيه ٢٨.

[٥]. سوره توبه (٩)، آيه ٣٢.

[٦]. سوره صف (٦١)، آيه ٨.

[٧]. سوره انفال (٨)، آيه ٧.

[٨]. سوره اسراء (١٧)، آيه ٨١.

[٩]. سوره انبياء (٢١)، آيه ١٠٥.

[١٠]. سوره نور (٢٤)، آيه ٥٥.

[١١]. سوره صافات (٣٧)، آيات ١٧١ و ١٧٢.

[١٢]. سوره غافر (٤٠)، آيه ٥١.

[١٣]. سوره مجادله (٥٨)، آيه ٢١.

[١٤]. طبق رواياتى كه ابن حجر عسقلانى شافعى در «الاصابه»، ج ١، ص ٣٩٥ از «فوائد كواكبى» روايت كرده، حكيم بن عيّاش نامبرده به سبب نفرين حضرت صادق (ع) به وضع عجيبى هلاك شد.

[١٥]. قسمت‌هايى از اين مقاله مانند اسامى صحابه و كتاب‌هايى كه در اين باب، علماى اهل سنّت تأليف كرده‌اند و نام كسانى كه به تواتر اين روايات تصريح نموده‌اند، حذف گرديد.

[١٦]. حديث متواتر، حديثى را گويند كه راويان و كسانى كه آن را نقل مى‌كنند جمعى باشند كه عاده اتّفاق و تبانى آنها بر كذب ممكن نباشد.